1400 11 28 28 88

بازخوانی ویژگی‌­های معماری و عملکردی مساجد نصیرالملک و مشیرالملک شیراز Examining the architectural and functional features of Nasir Al-Molk and Moshir Al-Molk Mosques in Shiraz 1 1 معماری دوره قاجار به سبب ارتباطات با کشورهای دیگر، دچار تغییراتی می­‌شود. معماری مساجد شیراز نیز از قاعده مستثنی نبوده­ است. مساجد مشیرالملک و نصیرالملک، از بناهای دوره قاجار بوده که به دلیل قرارگیری در این تحولات و تحت تأثیر پیشینۀ معماری شیراز، دارای ویژگی‌‌های خاص تزئینی در کاشی‌کاری و تحولاتی در کالبد و فضاهای معماری هستند که بیشتر از نظر هنری مورد توجه پژوهشگران بوده‌اند. از این‌رو، هدف این مقاله ضمن بررسی روند تاریخی این دو بنا، بازخوانی ویژگی‌های به‌وجودآمده در عناصر تشکیل‌دهنده این‌‌ مساجد و بررسی عملکرد نیایشی- آموزشی آنها است. به‌عبارت‌دیگر، مهم‌ترین پرسش‌­های پژوهش این است که عملکردهای مساجد مشیرالملک و نصیرالملک چه بوده و ویژگی­‌های معمارانه کمتر پرداخته‌شده این دو بنا چه هستند؟ در فرآیند پژوهش کنونی و به ‌منظور دست‌یابی به سؤالات و اهداف تحقیق، از بررسی‌‌های میدانی و از راهبرد ترکیبی شامل موردپژوهی و تفسیری- تاریخی برای معرفی، دسته‌بندی و یافتن ارتباط‌‌های تطبیقی استفاده ‌شده است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌‌دهند که مساجد نصیرالملک و مشیرالملک، دارای تناسبات دقیقی در اجزای معماری خود نظیر؛ حیاط، حوض و نما هستند. از سویی دیگر، این دو بنا عملکردی نیایشی- آموزشی داشته و نسبت به بناهای دوران گذشته در عناصر کالبدی خویش دچار تغییر و دگرگونی‌‌هایی شده‌‌اند. این ویژگی‌­ها به‌طور عمده در عناصری همچون؛ مهتابی، ایوان چلیپایی، برج ساعت و نماهای بنا به چشم می‌‌خورند. 2 Architecture during the Qajar era witnessed great changes because of its relations with other countries. The architecture of mosques located in the city of Shiraz were no exception. Moshir al-Molk and Nasir al-Molk mosques are buildings from the Qajar period which due to their location in these developments and the architectural background of Shiraz, with their unique decorative features in tile and architectural innovations have been of great interest to scholars. Therefore, the purpose of this research is to review the historical process of these two buildings, to examine the innovations that have been made in the elements that make up the mosques and to evaluate their religious and educational activities. In other words, the most important question of this research is: what was the actual performance of Moshir al-Molk and Nasir al-Molk mosques? and what are the architectural features of these two mosques that have not been investigated to a great extent? In the present study, in order to answer the research questions and objectives, field studies and mixed-method research including case-study and historical-interpretation for introducing, categorizing and finding comparative relationships have been used. The results of this research show that the Nasir al-Molk and Moshir al-Molk mosques have a consistent relationship in their architectural elements including the yard, fountain, and facade. On the other hand, these two mosques have a religious-educational function and in comparison to other historical buildings have witnessed great changes in their construction. This is mainly evident in the constructions’ elements such as fluorescent, entrance, ivan, clock tower, and the ornamentations in the facade.  1 18 2020/12/6 1399/9/16 2021/01/31 1399/11/12 هانی زارعی hani zarei دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول Iran hzarei@jsu.ac.ir علی اسدپور Ali Asadpour دانشگاه هنر شیراز Iran asadpour@shirazartu.ac.ir کوروش مومنی kurosh momeni دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول Iran K_momeni@jsu.ac.ir Shiraz Qajar religious-educational function Moshir al-Molk mosque Nasir al-Molk mosque مسجد مشیرالملک مسجد نصیرالملک عملکرد نیایشی- آموزشی قاجار شیراز آرشیو میراث فرهنگی فارس، 1393##آزادی، مصطفی و تقی پور، ملیحه (1396). مقایسه‌‌ ساختار فضایی- عملکردی مسجد امام اصفهان و مسجد وکیل شیراز. پژوهش‌های معماری اسلامی، 14 (5)، 121-105. ##افسر، کرامت‌الله (1374). تاریخ بافت قدیمی شیراز. چاپ دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ##بمانیان، محمدرضا؛ شهیدی، محمد شریف و اسمعیلی مرندی، مجید (1387). بررسی سیر تحول عناصر کالبدی در مسجد- مدرسه شهید مطهری. کتاب ماه هنر، 12 (118)، 91-88.##بمانیان، محمدرضا؛ مؤمنی، کوروش و سلطان‌زاده، حسین (1392). بررسی تطبیقی ویژگی‌‌های طرح معماری مسجد- مدرسه‌‌های دوره قاجار و مدارس دوره صفویه. آرمانشهر، 5 (11)، 34-15.##پارسایی، مهدی و همکاران (1385). بازشناسی مساجد تاریخی شیراز. شیراز: حوزه هنری فارس، نسخه الکترونیکی.##پیرنیا، محمد کریم (1380). سبک‌شناسی معماری ایرانی. تدوین غلامحسین معماریان، چاپ اول، تهران: پژوهنده. ##پیرنیا، محمد کریم (1393). معماری اسلامی ایران. تدوین غلامحسین معماریان، چاپ بیست و یکم، تهران: نغمه نواندیش. ##توکلیان، زهرا و بهمنی کازرونی، سارا (1394). بررسی چگونگی انتظام شبستان در مساجد تاریخی شیراز. پژوهش‌های معماری اسلامی، 3 (8)، 101-89.##حاجی قاسمی، کامبیز و همکاران (1383). گنج‌نامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر هفتم مساجد جامع. چاپ اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی. ##حاجی قاسمی، کامبیز و همکاران (1394الف). گنج‌نامه، دفتر سوم بناهای مذهبی تهران. چاپ اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.##حاجی قاسمی، کامبیز و همکاران (1394ب). گنج‌نامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر دوم مساجد اصفهان. چاپ دوم، تهران: دانشگاه شهید بهشتی. ##حسینی فسایی، حسن­بن حسن (1382). تاریخ فارسنامه ناصری. تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، چاپ سوم، جلد دوم، تهران: سپهر.##ذاکری، سید محمدحسین؛ رمضانی مهریان، سیده نرگس؛ حکیم‌زاده، پگاه و ستوده، فرناز (1397). بررسی آرایه‌­های پیشگاه ورودی (مفصل اتصال بنا با شهر) در مساجد تاریخی شیراز. شهر ایرانی اسلامی، سال هشتم (32)، 76-61.##رئیسی، زهره (1399). ساعت مسجد مشیر. فصلنامه تخصصی ایران‌شناسی، 2 (1)، 108-106.##زارعی، محمد ابراهیم (1398). آشنایی با معماری جهان. چاپ هفدهم، تهران: فن‌آوران. ##زارعی، هانی (1394). معماری خانه‌‌های شیراز- دوره قاجاریه. چاپ اول، تهران: میراث کتاب.##زارعی، هانی و رازانی، مهدی (1399). همخوانی محتوای کتیبه­ با محل قرارگیری آن در معماری اسلامی (مقایسه تطبیقی مدرسه­ خان، مساجد مشیرالملک و نصیرالملک شیراز). پژوهش‌‌های باستان‌شناسی ایران، 10 (26)، 188-163.##زارعی، هانی؛ رازانی، مهدی و قزلباش، ابراهیم (1396). بازشناسی الگوی طراحی خانه‌‌های تاریخی شیراز در دوره قاجاریه با رویکرد اقلیمی. پژوهش‌‌های باستان‌شناسی ایران، سال هفتم (13)، 241-225.##سجادزاده، حسن؛ دریایی، رحمت؛ ابراهیمی، محمد حسین و مصری، سارا (1396). تعامل الگوی فضایی مسجد-مدرسه­‌های دوره­ قاجار با معماری وارداتی غرب (نمونه­ موردی مسجد- مدرسه­ سپهسالار تهران). پژوهش‌‌های باستان‌شناسی ایران، 7 (14)، 240-221.##شریف‌‌زاده، عبدالمجید (1381). دیوارنگاری در ایران زند و قاجار در شیراز. چاپ اول، تهران: مؤسسه صندوق تعاون.##صادقی، علیرضا؛ خاکزند، مهدی و باقرزاده، امید (1397). بازشناخت مؤلفه­‌های مؤثر بر شکل­گیری مکان در شهر ایرانی اسلامی؛ موردپژوهی: مسجد نصیرالملک و مسجد جامع عتیق شیراز. پژوهش‌های معماری اسلامی، سال ششم (20)، 68-49. ##طوسی، محمدبن‌­محمود (1388). عجائب المخلوقات و غرایب الموجودات. ترجمه منوچهر ستوده، چاپ سوم، تهران: علمی و فرهنگی.##فرصت شیرازی، محمد نصیر (1377). آثار عجم. تصحیح و تحشیه دکتر منصور رستگار فسایی، چاپ اول، تهران: امیرکبیر. ##قنبری، تابان؛ سلطان‌زاده، حسین و نصیرسلامی، محمدرضا (1395). نشانه‌شناسی محتوا و زمینه‌­های مؤثر بر دیوارنگاری و تزئینات دوره زندیه با تأکید بر درون‌مایه‌های هنر قومی. باغ نظر، سال سیزدهم (45)، 104-91.##کیانی، محمد یوسف (1379). معماری ایران دوره اسلامی. چاپ اول، تهران: سمت.##گروت، لیندا و وانگ، دیوید (1385). روش‌های تحقیق در معماری. ترجمه علیرضا عینی‌فر، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران.##گلستانی، سعید؛ حجت، سعید و سعدوندی، مهدی (1396). جستاری در تحول پیوستگی فضا و روند تحولات آن در مساجد ایران. فصلنامه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، 22 (4)، 44-29.##گودرزی، علیرضا (1391). بررسی شرایط سیاسی- اجتماعی بروجرد در دوره­ قاجار، با اتکا به تحلیل کتیبه­‌های مسجد سلطانی. نامه باستان‌شناسی همدان، 2 (3)، 191-173.##محمدی، ندا؛ دارابی، زهرا و تقی‌پور، ملیحه (1396). بررسی کالبدی مدارس قاجاریه شیراز. همایش بین‌المللی افق‌های نوین در مهندسی عمران معماری و شهرسازی و مدیریت فرهنگی شهرها. تهران.##معماریان، غلامحسین (1395). معماری ایرانی. تقریر محمد کریم پیرنیا، چاپ ششم، تهران: مؤلف.##مهدوی­‌نژاد، محمد جواد؛ قاسم پور آبادی، محمد حسین و محمولوی شبستری، آیسا (1392). گونه‌شناسی مسجد-مدرسه­‌های دوره قاجار. شهر ایرانی اسلامی، 4 (11)، 15-5.##هوشیاری، محمدمهدی؛ پورنادری، حسین و فرشته‌‌نژاد، مرتضی (1392). گونه‌شناسی مسجد مدرسه در معماری اسلامی ایران- بررسی چگونگی ارتباط میان فضای آموزشی و نیایشی. مطالعات معماری ایران، 2 (3)، 54-37.##Ehteshami, Azin & Soltaninejad, Mehdi. )2019(. An Introduction to Architecture of Nasir##Al-Mulk Mosque. World Journal of Engineering and Technology, 7, 652-675. ##URL 1: https://fa.wikishia.net (access date: 2021/01/22).##آرشیو میراث فرهنگی فارس، 1393##آزادی، مصطفی و تقی پور، ملیحه (1396). مقایسه‌‌ ساختار فضایی- عملکردی مسجد امام اصفهان و مسجد وکیل شیراز. پژوهش‌های معماری اسلامی، 14 (5)، 121-105. ##افسر، کرامت‌الله (1374). تاریخ بافت قدیمی شیراز. چاپ دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ##بمانیان، محمدرضا؛ شهیدی، محمد شریف و اسمعیلی مرندی، مجید (1387). بررسی سیر تحول عناصر کالبدی در مسجد- مدرسه شهید مطهری. کتاب ماه هنر، 12 (118)، 91-88.##بمانیان، محمدرضا؛ مؤمنی، کوروش و سلطان‌زاده، حسین (1392). بررسی تطبیقی ویژگی‌‌های طرح معماری مسجد- مدرسه‌‌های دوره قاجار و مدارس دوره صفویه. آرمانشهر، 5 (11)، 34-15.##پارسایی، مهدی و همکاران (1385). بازشناسی مساجد تاریخی شیراز. شیراز: حوزه هنری فارس، نسخه الکترونیکی.##پیرنیا، محمد کریم (1380). سبک‌شناسی معماری ایرانی. تدوین غلامحسین معماریان، چاپ اول، تهران: پژوهنده. ##پیرنیا، محمد کریم (1393). معماری اسلامی ایران. تدوین غلامحسین معماریان، چاپ بیست و یکم، تهران: نغمه نواندیش. ##توکلیان، زهرا و بهمنی کازرونی، سارا (1394). بررسی چگونگی انتظام شبستان در مساجد تاریخی شیراز. پژوهش‌های معماری اسلامی، 3 (8)، 101-89.##حاجی قاسمی، کامبیز و همکاران (1383). گنج‌نامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر هفتم مساجد جامع. چاپ اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی. ##حاجی قاسمی، کامبیز و همکاران (1394الف). گنج‌نامه، دفتر سوم بناهای مذهبی تهران. چاپ اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.##حاجی قاسمی، کامبیز و همکاران (1394ب). گنج‌نامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، دفتر دوم مساجد اصفهان. چاپ دوم، تهران: دانشگاه شهید بهشتی. ##حسینی فسایی، حسن­بن حسن (1382). تاریخ فارسنامه ناصری. تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، چاپ سوم، جلد دوم، تهران: سپهر.##ذاکری، سید محمدحسین؛ رمضانی مهریان، سیده نرگس؛ حکیم‌زاده، پگاه و ستوده، فرناز (1397). بررسی آرایه‌­های پیشگاه ورودی (مفصل اتصال بنا با شهر) در مساجد تاریخی شیراز. شهر ایرانی اسلامی، سال هشتم (32)، 76-61.##رئیسی، زهره (1399). ساعت مسجد مشیر. فصلنامه تخصصی ایران‌شناسی، 2 (1)، 108-106.##زارعی، محمد ابراهیم (1398). آشنایی با معماری جهان. چاپ هفدهم، تهران: فن‌آوران. ##زارعی، هانی (1394). معماری خانه‌‌های شیراز- دوره قاجاریه. چاپ اول، تهران: میراث کتاب.##زارعی، هانی و رازانی، مهدی (1399). همخوانی محتوای کتیبه­ با محل قرارگیری آن در معماری اسلامی (مقایسه تطبیقی مدرسه­ خان، مساجد مشیرالملک و نصیرالملک شیراز). پژوهش‌‌های باستان‌شناسی ایران، 10 (26)، 188-163.##زارعی، هانی؛ رازانی، مهدی و قزلباش، ابراهیم (1396). بازشناسی الگوی طراحی خانه‌‌های تاریخی شیراز در دوره قاجاریه با رویکرد اقلیمی. پژوهش‌‌های باستان‌شناسی ایران، سال هفتم (13)، 241-225.##سجادزاده، حسن؛ دریایی، رحمت؛ ابراهیمی، محمد حسین و مصری، سارا (1396). تعامل الگوی فضایی مسجد-مدرسه­‌های دوره­ قاجار با معماری وارداتی غرب (نمونه­ موردی مسجد- مدرسه­ سپهسالار تهران). پژوهش‌‌های باستان‌شناسی ایران، 7 (14)، 240-221.##شریف‌‌زاده، عبدالمجید (1381). دیوارنگاری در ایران زند و قاجار در شیراز. چاپ اول، تهران: مؤسسه صندوق تعاون.##صادقی، علیرضا؛ خاکزند، مهدی و باقرزاده، امید (1397). بازشناخت مؤلفه­‌های مؤثر بر شکل­گیری مکان در شهر ایرانی اسلامی؛ موردپژوهی: مسجد نصیرالملک و مسجد جامع عتیق شیراز. پژوهش‌های معماری اسلامی، سال ششم (20)، 68-49. ##طوسی، محمدبن‌­محمود (1388). عجائب المخلوقات و غرایب الموجودات. ترجمه منوچهر ستوده، چاپ سوم، تهران: علمی و فرهنگی.##فرصت شیرازی، محمد نصیر (1377). آثار عجم. تصحیح و تحشیه دکتر منصور رستگار فسایی، چاپ اول، تهران: امیرکبیر. ##قنبری، تابان؛ سلطان‌زاده، حسین و نصیرسلامی، محمدرضا (1395). نشانه‌شناسی محتوا و زمینه‌­های مؤثر بر دیوارنگاری و تزئینات دوره زندیه با تأکید بر درون‌مایه‌های هنر قومی. باغ نظر، سال سیزدهم (45)، 104-91.##کیانی، محمد یوسف (1379). معماری ایران دوره اسلامی. چاپ اول، تهران: سمت.##گروت، لیندا و وانگ، دیوید (1385). روش‌های تحقیق در معماری. ترجمه علیرضا عینی‌فر، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران.##گلستانی، سعید؛ حجت، سعید و سعدوندی، مهدی (1396). جستاری در تحول پیوستگی فضا و روند تحولات آن در مساجد ایران. فصلنامه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، 22 (4)، 44-29.##گودرزی، علیرضا (1391). بررسی شرایط سیاسی- اجتماعی بروجرد در دوره­ قاجار، با اتکا به تحلیل کتیبه­‌های مسجد سلطانی. نامه باستان‌شناسی همدان، 2 (3)، 191-173.##محمدی، ندا؛ دارابی، زهرا و تقی‌پور، ملیحه (1396). بررسی کالبدی مدارس قاجاریه شیراز. همایش بین‌المللی افق‌های نوین در مهندسی عمران معماری و شهرسازی و مدیریت فرهنگی شهرها. تهران.##معماریان، غلامحسین (1395). معماری ایرانی. تقریر محمد کریم پیرنیا، چاپ ششم، تهران: مؤلف.##مهدوی­‌نژاد، محمد جواد؛ قاسم پور آبادی، محمد حسین و محمولوی شبستری، آیسا (1392). گونه‌شناسی مسجد-مدرسه­‌های دوره قاجار. شهر ایرانی اسلامی، 4 (11)، 15-5.##هوشیاری، محمدمهدی؛ پورنادری، حسین و فرشته‌‌نژاد، مرتضی (1392). گونه‌شناسی مسجد مدرسه در معماری اسلامی ایران- بررسی چگونگی ارتباط میان فضای آموزشی و نیایشی. مطالعات معماری ایران، 2 (3)، 54-37.##Ehteshami, Azin & Soltaninejad, Mehdi. )2019(. An Introduction to Architecture of Nasir##Al-Mulk Mosque. World Journal of Engineering and Technology, 7, 652-675. ##URL 1: https://fa.wikishia.net (access date: 2021/01/22). ##

بازخوانی و واکاوی ارزش‌ها در حفاظت میراث صنعتی؛ نمونه مطالعاتی کارخانه سیمان شهر ری Exploration and Analyzing Values in Conservation of Industrial Heritage: A Case Study of the Cement Factory of Shahr-e-Rey 1 1 بناهای صنعتی به‌ مثابه میراث فرهنگی، امروزه دستخوش تغییرات و تحولاتی شده که عملاً در جهت تخریب و نابودی قرار گرفته‌اند و محیط‌هایی که باید به‌عنوان فضاهایی باارزش و سرشار از نشاط و سرزندگی در شهر به‌شمار آیند، امروزه به نمادی از نابسامانی شهری تبدیل شده‌اند. بنای صنعتی نه‌تنها مسئله کالبدی، بلکه مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را نیز در بر می‌گیرد. کارخانه سیمان شهرری به‌عنوان اولین کارخانه سیمان ایران، نه‌فقط یک بنای باارزش از لحاظ معماری و تاریخی، بلکه نماد تحولی است که در معماری پهلوی اول به عرصه ظهور رسیده و قرارگیری آن در زمره معماری صنعتی، ارزشی دوچندان و قابل‌تأمل را برای این بنا موجب می‌شود. در سال‌های اخیر با تعطیلی کارخانه و از بین رفتن کاربری صنعتی آن، مجموعه به فراموشی سپرده‌ شده و به سایتی متروکه تبدیل شده است. به این منظور، پژوهشی از نوع کیفی و توصیفی با روش مطالعه کتب، مقالات، اسناد و منشورهای مرتبط و بر مبنای استدلال منطقی به انجام رسیده است تا با بهره‌گیری از روش تحقیق کیفی و راهبرد تحلیل محتوا و بررسی اسناد، منشورها و کنوانسیون‌های حفاظت میراث فرهنگی و میراث صنعتی، ابتدا به جمع‌بندی ارزش‌های میراث صنعتی و بر اساس آنها، به تبیین و تدقیق ارزش‌های موجود در کارخانه سیمان شهرری بپردازد. دستاورد پژوهش، دسته‌بندی و معرفی بخشی از اهم ارزش‌های میراث صنعتی در کارخانه سیمان شهرری است؛ به‌گونه‌ای که وجوه حفاظت در کارخانه سیمان شهرری را بر اساس ارزش‌های عنوان‌شده تبیین می‌کند. 2 As cultural heritage, industrial buildings are prone to various changes and transformations to the extent that they are practically susceptible to complete destruction. Accordingly, such spaces which should be considered lively places have unfortunately turned into the symbols of urban disorder. Furthermore, an industrial heritage covers social, economic, and cultural values. Therefore, dealing with them has its specific significance which makes it necessary to take a particular approach for dealing with each of them regarding their specific condition and values. As the first cement factory in Iran, Shahr-e Rey cement factory is not only a valuable construction in terms of its architecture and antiquity, but it is also a symbol of valuable transformation emerging in Pahlavi I architecture. Besides, considering it as an industrial building adds even more significant value to this structure. In the past couple of years, because the factory has been shut down and it does not have an industrial use any more, the factory has been forgotten and has been transformed into a desserted location. As such, this paper adopted qualitative research methods as a basis for data collection and analysis, which primarily involved the use of content analysis along with field observations and interviews with stakeholders and indigenous residents. By reviewing and analyzing international conventions and documents, and expert opinions, the present study, therefore, strived to find out how to conserve the value of the industrial heritage. The necessity of transmitting working and activity morale as well as the industrial style belonging to the cement factory of Shahr-e-Rey increases the importance of maintaining the building. Thus, injecting dynamism, liveliness and vigor into the mentioned construction and preserving its character simultaneously is possible through an emphasis on conservation of particular values and adaptive reuse of the cement factory. 19 32 2020/12/62021/03/14 1399/12/24 2021/01/312021/05/10 1400/2/20 پیروز حناچی pirouz Hanachi دانشگاه تهران Iran hanachi@ut.ac.ir شانلی خانی Shanli Khani دانشگاه تهران Iran sh.khani@ut.ac.ir Industrial heritage Preservation of base value industrial heritage preservation Iranian industrial architecture Shahr-e Rey cemetery factory میراث صنعتی حفاظت ارزش مبنا ارزش معماری صنعتی ایران کارخانه سیمان شهرری ابویی، رضا و جعفری، نسیم (1394). نقد جایگاه بناهای میان‌افزا در محوطه‌های تاریخی از منظر اسناد بین‌المللی. دانشگاه هنر اصفهان، 25 (68)، 119-138. ##افشارنادری، کامران (1382). معماری صنعتی ایران بـین دو جنـگ جهـانی. ماهنامـه معمـار، (25)، 135-149. ##اسماعیلی، محمد اسماعیل و پوریان، اشکان (1397). درآمدی باستان‌شناسانه بر صنعتی شدن تهران با دگرگونی در ساختارهای فضاهای تولیدی آن در قاجار. مجله مطالعات باستان‌شناسی، 10 (1)، 1-20. ##باندرین، فرانچسکو و اوئرز، رون ون (1396). منظر شهری تاریخی؛ مدیریت میراث در قرن شهری. ترجمه پویا دولابی، پرستو عشرتی و سمیه فدایی‌نژاد، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. ##پهلوان‌زاده، لیلا (1390). انقلاب صنعتی در ایران. ماهنامه معمار، (66). ##تیزدل، استیون؛ اک، تنر و هیث، تیم (1379). محله‌های تاریخی شهری. فصلنامه عمران بهسازی، (1)، 17-8. ##تیمورتاش، سارا (1392). "تغییر کاربری تطبیقی میراث معماری صنعتی، نمونه موردی کارخانه دخانیات ایران". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، معماری. دانشگاه تهران. ##چهرگانی، حسین (1391). هشتاد سال صنعت سیمان. چاپ اول، تهران: نگارنده دانش.##حناچی و دیگران (1392). مدیریت ارزش‌گذاری در بافت‌های تاریخی با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی. فصلنامه شهرهای ایرانی اسلامی، (12)، 37-44. ##حناچی، پیروز و تیمورتاش، سارا (1396). تجهیز مجدد میراث صنعتی. چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. ##حناچی، پیروز و مهدوی‌نژاد، محمدجواد (1389). بازآفرینی شهرها میراثی برای آینده. چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. ##حیدری، شاهین؛ حناچی، پیروز و تیمورتاش، سارا (1398). تغییر کاربری تطبیقی میراث صنعتی، رویکردی بر اساس بازیافت انرژی. نقش ‌جهان، 9 (1)، 45-53. ##خانی، شانلی (1395). "حفاظت میراث صنعتی با رویکرد ارزش مبنا/ نمونه موردی: کارخانه سیمان شهرری". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرمت و احیای بناهای تاریخی. دانشگاه تهران.##خانی، شانلی (1399). بازآفرینی کارخانه‌های سیمان. تازه‌های نوسازی، سال ششم (43)، 1-34. ##رضائی قهرودی، صدیقه و مهدوی‌نژاد، محمدجواد (1398). بازخوانی و تطبیق معیارهای ارزش‌گذاری جهانی برای آثار میراث معماری صنعتی. مرمت و معماری ایران، 9 (17)، 21-38.##صفامنش، کامران و منادی‌زاده، بهروز (1382). مبانی ارزش‌گذاری بناها و مجموعه‌های قدیمی. هفت شهر، 1 (12)، 31-45. ##فدایی‌نژاد، سمیه؛ عشرتی، پرستو و حناچی، پیروز (1397). اصالت و یکپارچگی در حفاظت منظر فرهنگی. چاپ اول، تهران: سمت. ##فرح‌بخش، مرتضی و حناچی، پیروز (1394). تحلیل تأثیر راه‌آهن به‌عنوان میراث صنعتی در ایران. هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، 20 (4)، 34-44.##فیضی، رضا (1391). "حفاظت از میراث صنعتی ابزاری برای تحقق برنامه‌های بازآفرینی شهری". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرمت. دانشگاه هنر اصفهان. ##فیلدن، برنارد و یوکیلتو، یوکا (1382). ارزش‌گذاری به منظور حفاظت. هفت شهر، (13-12). ##فیلدن، برنارد و یوکیلتو، یوکا (1386). راهنمای مدیریت برای محوطه‌های میراث جهانی. ترجمه پیروز حناچی، چاپ سوم، تهران: دانشگاه تهران. ##کنت، ماندانا (1385). "موزه تحولات صنعت ساخت‌وساز در ایران". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، معماری. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، دانشکده هنر و معماری. ##مختاباد، سید مصطفی؛ فرصت، مهران و صدیقی، هدیه (1393). تحلیل راهبردی از نقش احیای میراث صنعتی بر سیاست‌های توسعه درون‌زای شهری با رویکرد پایداری اجتماعی (نمونه موردی: کارخانه روغن نباتی شکوفه بابل). دومین همایش ملی پژوهش‌های کاربردی در عمران، معماری و مدیریت شهری. تهران: دانشگاه جامع علمی کاربردی. ##واشقانی فراهانی، مجتبی و منصوری، الهام (1392). مقدمه‌ای بر معماری صنعتی ایران. کنفرانس بین‌المللی عمران، معماری و توسعه پایدار شهری. تبریز: دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز. ##Barnes, C (2010). “Reuse of Industrial Buildings and Campuses”. A thesis of Master of Architecture in the School of Architecture and Interior Design. University of Waterloo in fulfillment of the thesis requirement for the degree of Master of Arts. ##Dublin Principles (2011). Joint ICOMOS-TICCIH Principles for the Conservation of Industrial Heritage Site, Structures, Areas and Landscapes, Adopted by the 17th ICOMOS General Assembly on  28, November 2011. ##Edensor, T. (2005). Industrial ruins (Spaces, aesthetics and materiality. Oxford, New York: Berg. ##Firth, T. (2011). Tourism as a means to industrial heritage conservation: Achilles heel or saving grace? Journal of Heritage Tourism, 6 (1), 45-62.##Gotham, K. (2005). Tourism gentrification: The case of New Orleans’ Vieux Carre (French Quarter). Urban Studies, 42 (7), 1099-1121. ##Hardy, H. (2005). The Romance of Abandonment: Industrial Parks. UC Berkeley Places, 17 (3), 32- 44. ##Krejcisz, C.A. (2012). The Craft of Conservation (enhancing New Zealand’s industrial heritage through adaptive reuse). Victoria University of Wellington. ##Levy, B.H. (2007). American Vertigo: Traveling America in the Footsteps of Tocqueville. New York: Random House. ##Memorandum of Understanding between ICOMOS and TICCIH (2014). A Framework for Collaboration on the Conservation of Industrial Heritage. ##Schneider, E. V. (1957). Industrial sociology, the social relations of industry and the community. New York: Mcgraw Hill. ##Stovel, Herb. (1995). Considerations in framing the Authenticity Question for conservation. Nara conference on Authenticity Tapir publishers. New York. 393-398. ##Stratton, M. (2000). Industrial Building Conservation & Regeneration. New York: Taylor & Francis.##Taipei Declaration for Asian Industrial Heritage (2012). 15th International Congress of TICCIH in Taiwan. http://ticcih.org/about/charter/taipei-declaration-for-asian-industrial-heritage/ (Retrieved 20 April 2015). ##The industrial heritage association of Ireland national (2018). TICCIH Bulletin, Number 82, 4th Quarter, 2018. ##The Nizhny Tagil Charter for the Industrial Heritage (2003). The International Committee for the Conservation of the Industrial Heritage (TICCIH). 12th International Congress of TICCIH in Russia. http://www.mnactec.cat/Ticcih/pdf/NTagilCharter.pdf (Retrieved 20 march 2013). ##Tweed, C. & Sutherland, M (2007). Built cultural heritage and sustainable urban developmen. Landscape and Urban, 83 (1), 62-69. ##Yiftachel, O. & Hedgcock, D. (1993). Urban social sustainability: The planning of an Australian. The international journal of urban policy and planning, 10 (2), 139- 157. ##Yung, E. & Chan, E. (2012). Implementation challenges to the adaptive reuse of heritage building towards the goals of sustainable, low carbon cities. Habitat International, 36 (1), 352-361.##ابویی، رضا و جعفری، نسیم (1394). نقد جایگاه بناهای میان‌افزا در محوطه‌های تاریخی از منظر اسناد بین‌المللی. دانشگاه هنر اصفهان، 25 (68)، 119-138. ##افشارنادری، کامران (1382). معماری صنعتی ایران بـین دو جنـگ جهـانی. ماهنامـه معمـار، (25)، 135-149. ##اسماعیلی، محمد اسماعیل و پوریان، اشکان (1397). درآمدی باستان‌شناسانه بر صنعتی شدن تهران با دگرگونی در ساختارهای فضاهای تولیدی آن در قاجار. مجله مطالعات باستان‌شناسی، 10 (1)، 1-20. ##باندرین، فرانچسکو و اوئرز، رون ون (1396). منظر شهری تاریخی؛ مدیریت میراث در قرن شهری. ترجمه پویا دولابی، پرستو عشرتی و سمیه فدایی‌نژاد، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. ##پهلوان‌زاده، لیلا (1390). انقلاب صنعتی در ایران. ماهنامه معمار، (66). ##تیزدل، استیون؛ اک، تنر و هیث، تیم (1379). محله‌های تاریخی شهری. فصلنامه عمران بهسازی، (1)، 17-8. ##تیمورتاش، سارا (1392). "تغییر کاربری تطبیقی میراث معماری صنعتی، نمونه موردی کارخانه دخانیات ایران". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، معماری. دانشگاه تهران. ##چهرگانی، حسین (1391). هشتاد سال صنعت سیمان. چاپ اول، تهران: نگارنده دانش.##حناچی و دیگران (1392). مدیریت ارزش‌گذاری در بافت‌های تاریخی با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی. فصلنامه شهرهای ایرانی اسلامی، (12)، 37-44. ##حناچی، پیروز و تیمورتاش، سارا (1396). تجهیز مجدد میراث صنعتی. چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. ##حناچی، پیروز و مهدوی‌نژاد، محمدجواد (1389). بازآفرینی شهرها میراثی برای آینده. چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. ##حیدری، شاهین؛ حناچی، پیروز و تیمورتاش، سارا (1398). تغییر کاربری تطبیقی میراث صنعتی، رویکردی بر اساس بازیافت انرژی. نقش ‌جهان، 9 (1)، 45-53. ##خانی، شانلی (1395). "حفاظت میراث صنعتی با رویکرد ارزش مبنا/ نمونه موردی: کارخانه سیمان شهرری". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرمت و احیای بناهای تاریخی. دانشگاه تهران.##خانی، شانلی (1399). بازآفرینی کارخانه‌های سیمان. تازه‌های نوسازی، سال ششم (43)، 1-34. ##رضائی قهرودی، صدیقه و مهدوی‌نژاد، محمدجواد (1398). بازخوانی و تطبیق معیارهای ارزش‌گذاری جهانی برای آثار میراث معماری صنعتی. مرمت و معماری ایران، 9 (17)، 21-38.##صفامنش، کامران و منادی‌زاده، بهروز (1382). مبانی ارزش‌گذاری بناها و مجموعه‌های قدیمی. هفت شهر، 1 (12)، 31-45. ##فدایی‌نژاد، سمیه؛ عشرتی، پرستو و حناچی، پیروز (1397). اصالت و یکپارچگی در حفاظت منظر فرهنگی. چاپ اول، تهران: سمت. ##فرح‌بخش، مرتضی و حناچی، پیروز (1394). تحلیل تأثیر راه‌آهن به‌عنوان میراث صنعتی در ایران. هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، 20 (4)، 34-44.##فیضی، رضا (1391). "حفاظت از میراث صنعتی ابزاری برای تحقق برنامه‌های بازآفرینی شهری". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرمت. دانشگاه هنر اصفهان. ##فیلدن، برنارد و یوکیلتو، یوکا (1382). ارزش‌گذاری به منظور حفاظت. هفت شهر، (13-12). ##فیلدن، برنارد و یوکیلتو، یوکا (1386). راهنمای مدیریت برای محوطه‌های میراث جهانی. ترجمه پیروز حناچی، چاپ سوم، تهران: دانشگاه تهران. ##کنت، ماندانا (1385). "موزه تحولات صنعت ساخت‌وساز در ایران". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، معماری. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، دانشکده هنر و معماری. ##مختاباد، سید مصطفی؛ فرصت، مهران و صدیقی، هدیه (1393). تحلیل راهبردی از نقش احیای میراث صنعتی بر سیاست‌های توسعه درون‌زای شهری با رویکرد پایداری اجتماعی (نمونه موردی: کارخانه روغن نباتی شکوفه بابل). دومین همایش ملی پژوهش‌های کاربردی در عمران، معماری و مدیریت شهری. تهران: دانشگاه جامع علمی کاربردی. ##واشقانی فراهانی، مجتبی و منصوری، الهام (1392). مقدمه‌ای بر معماری صنعتی ایران. کنفرانس بین‌المللی عمران، معماری و توسعه پایدار شهری. تبریز: دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز. ##Barnes, C (2010). “Reuse of Industrial Buildings and Campuses”. A thesis of Master of Architecture in the School of Architecture and Interior Design. University of Waterloo in fulfillment of the thesis requirement for the degree of Master of Arts. ##Dublin Principles (2011). Joint ICOMOS-TICCIH Principles for the Conservation of Industrial Heritage Site, Structures, Areas and Landscapes, Adopted by the 17th ICOMOS General Assembly on  28, November 2011. ##Edensor, T. (2005). Industrial ruins (Spaces, aesthetics and materiality. Oxford, New York: Berg. ##Firth, T. (2011). Tourism as a means to industrial heritage conservation: Achilles heel or saving grace? Journal of Heritage Tourism, 6 (1), 45-62.##Gotham, K. (2005). Tourism gentrification: The case of New Orleans’ Vieux Carre (French Quarter). Urban Studies, 42 (7), 1099-1121. ##Hardy, H. (2005). The Romance of Abandonment: Industrial Parks. UC Berkeley Places, 17 (3), 32- 44. ##Krejcisz, C.A. (2012). The Craft of Conservation (enhancing New Zealand’s industrial heritage through adaptive reuse). Victoria University of Wellington. ##Levy, B.H. (2007). American Vertigo: Traveling America in the Footsteps of Tocqueville. New York: Random House. ##Memorandum of Understanding between ICOMOS and TICCIH (2014). A Framework for Collaboration on the Conservation of Industrial Heritage. ##Schneider, E. V. (1957). Industrial sociology, the social relations of industry and the community. New York: Mcgraw Hill. ##Stovel, Herb. (1995). Considerations in framing the Authenticity Question for conservation. Nara conference on Authenticity Tapir publishers. New York. 393-398. ##Stratton, M. (2000). Industrial Building Conservation & Regeneration. New York: Taylor & Francis.##Taipei Declaration for Asian Industrial Heritage (2012). 15th International Congress of TICCIH in Taiwan. http://ticcih.org/about/charter/taipei-declaration-for-asian-industrial-heritage/ (Retrieved 20 April 2015). ##The industrial heritage association of Ireland national (2018). TICCIH Bulletin, Number 82, 4th Quarter, 2018. ##The Nizhny Tagil Charter for the Industrial Heritage (2003). The International Committee for the Conservation of the Industrial Heritage (TICCIH). 12th International Congress of TICCIH in Russia. http://www.mnactec.cat/Ticcih/pdf/NTagilCharter.pdf (Retrieved 20 march 2013). ##Tweed, C. & Sutherland, M (2007). Built cultural heritage and sustainable urban developmen. Landscape and Urban, 83 (1), 62-69. ##Yiftachel, O. & Hedgcock, D. (1993). Urban social sustainability: The planning of an Australian. The international journal of urban policy and planning, 10 (2), 139- 157. ##Yung, E. & Chan, E. (2012). Implementation challenges to the adaptive reuse of heritage building towards the goals of sustainable, low carbon cities. Habitat International, 36 (1), 352-361. ##

بررسی و تحلیل تناسبات هندسی آثار قوام‌الدین شیرازی نمونه مطالعاتی "مسجد گوهرشاد مشهد و مسجد گوهرشاد هرات" Investigating and Analyzing the Geometric proportions of the Works of Qavam al-Din Shirazi: A Case Study of Goharshad Mosque in Mashhad and Goharshad Mosque in Herat 1 1 قوام‌‌الدین شیرازی از معماران برجسته دوره تیموری است که آثار بسیاری همانند مسجد گوهرشاد مشهد و مسجد گوهرشاد هرات را از خود به یادگار گذاشته است. آنچه که در بررسی یک بنا به‌عنوان اثری معمارانه مورد توجه قرار می‌گیرد، جنبه‌های مادی و فضای کالبدی و شکل‌دهنده به آن اثر معماری است. با توجه به تخریب مسجد گوهرشاد هرات، یکی از راه‌های درک و شناخت معماری مسجد، بررسی تناسبات هندسی آن با مسجد گوهرشاد مشهد است؛ به این دلیل که مسجد گوهرشاد مشهد قبل از مسجد گوهرشاد هرات بنا شده است و این احتمال وجود دارد که قوام‌‌الدین در طراحی مساجد، از تناسبات هندسی مشترکی استفاده کرده باشد. بنابراین پژوهش حاضر با هدف یافتن یک نظام تناسبات هندسی مشترک در دو بنای شاخص قوام‌الدین، یعنی مساجد‌ گوهرشاد در مشهد و هرات، به تحلیل و مقایسه تناسبات هندسی نقشه کف این مساجد می‌پردازد. روش تحقیق مورد استفاده در این پژوهش، تفسیری- تاریخی است. گردآوری داده‌ها در دو بخش کتابخانه‌ای و تحلیل اسناد و نقشه‌ها انجام شده است. روش کار به این صورت بود که تناسبات هندسی مساجد گوهرشاد در مشهد و هرات با استفاده از الگوهای تناسبات هندسی، تحلیل و مقایسه شدند. نتایج پژوهش نشان می‌دهند که قوام‌‌الدین در این مساجد، از تناسبات و نسبت‌های هندسی مشخص و مشابهی استفاده کرده است. به‌بیان‌دیگر در هر دو مسجد، گنبدخانه، طول شبستان‌ها و ترکیب مجموعه گنبد‌خانه با شبستان، تناسبات و نسبت‌های هندسی مشابهی دارند و تفاوت‌هایی در تناسبات و نسبت‌های هندسی میانسرا و ایوان‌های دو مسجد وجود دارند که احتمالاً مربوط به زمینه (محل قرارگیری بنا) و نوع بهره‌برداری از آنها باشد. 2 Qavam al-Din Shirazi was one of the prominent architects of the Timurid era who has left many works in memories such as the Goharshad Mosque in Mashhad and the Goharshad Mosque in Herat. What is considered as an architectural work in the study of a building is the material and physical aspects of the architectural space. Due to the destruction of Herat's Goharshad Mosque, one of the ways to understand the architecture of the mosque is to examine its geometric proportions with the Goharshad Mosque in Mashhad because the Goharshad Mosque in Mashhad was built before the Herat Goharshad Mosque, and it is possible that Qavam al-Din used common geometric proportions in the design of the mosques. Therefore, the present study aims to find a common geometric proportions system in two Qavam al-Din index buildings, namely Goharshad Mosques in Mashhad and Herat, to analyze and compare the geometric proportions of the ground floor plan of these mosques. The research method used in this research is historical-commentary. Data collection was done in two sections: library and document analysis and maps. As such, geometric proportions of Goharshad mosques in Mashhad and Herat were analyzed and compared using geometric proportions patterns. The research results show that Qavam al-Din used similar geometric proportions and ratios in these mosques. In other words, in both mosques, the dome, the length of the prayer hall, and the combination of the dome complex with the prayer hall have similar geometric proportions and there are differences in the Geometric proportions and ratios of the central courtyard and porches of the two mosques that may be related to the context (location of the building) and the type of use. 33 48 2020/12/62021/03/142020/03/23 1399/1/4 2021/01/312021/05/102021/01/31 1399/11/12 وحید کرمی دربندی vahid karami darbandi دانشگاه خیام مشهد Iran v_k91786@hotmail.com مریم خزاعی maryam khazaee موسسه آموزش عالی اقبال لاهوری Iran maryam.khazaee329@yahoo.com Timurid architecture Qavam al-Din Shirazi Goharshad Mosque in Mashhad Goharshad Mosque in Herat Geometric proportions معماری تیموری قوام‌‌الدین شیرازی مسجد گوهرشاد مشهد مسجد گوهرشاد هرات تناسبات هندسی آکا، اسماعیل (1390). فعالیت‌های عمرانی تیموریان در دوره سلطنت شاهرخ میرزا (1447-1405 م). ترجمه اکبر صبوری، رشد، آموزش تاریخ، سال دوازدهم (4)، 37-30. ##اوکین، برنارد (1386). معماری تیموری در خراسان. ترجمه علی آخشینی، چاپ اول، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی. ##پوگاچنکووا، گالینا آناتولینا (1357). تاریخ صنایع افغانستان. ترجمه محمد صدیق طرزی، چاپ اول، کابل: کتاب بیهقی.##پوگاچنکووا، گالینا آناتولینا (1387). شاهکارهای معماری آسیای میانه، سده‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی. ترجمه سید داود طبایی، چاپ اول، تهران: فرهنگستان هنر. ##پیرنیا، محمد کریم (1389). سبک‌شناسی معماری ایرانی. چاپ هشتم، تهران: سروش دانش.##تولائیان، فرزین و اسدی اسکندر، جلال (1386). نگاهی به معماری مجموعه فرهنگی فرشچیان اصفهان اثر فرهاد احمدی- تصویر خاکی دنیای عرفان. روزنامه اعتماد، سال پنجم (1379)، 11.##حاجی قاسمی، کامبیز؛ زرینی، حسین؛ خرم، بابک؛ صابونیان یزد، مهدی؛ جلیلیان، شهلا؛ رسولی، جلیل؛ موسوی روضاتی، مریم‌دخت؛ نوربخش، هدیه؛ شهنواز، آرش و فرجو، غزال (1383). گنج‌نامه- فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران- دفتر ششم: مساجد. چاپ اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.##زمانی، عباس (1352). گنبد دو پوششی تزئینی در آثار تاریخی اسلامی ایران. هنر و مردم، 11 (131)، 53-43. ##زمرشیدی، حسین (1390). مسجد بی‌نظیر جامع گوهرشاد و هنرهای قدسی معماری. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 2 (6)، 32-17. ##شایسته‌فر، مهناز (1389). بررسی تزئینات و کتیبه‌های قرآنی دو مجموعه گوهرشاد مشهد و هرات. مطالعات هنر اسلامی، (12)، 98-73. ##صحراگرد، مهدی (1392). شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی، کتیبه‌های مسجد گوهرشاد. چاپ اول، مشهد: آستان قدس رضوی. ##غواص، محمد علم (1360). مصلی‌های هرات. هرات باستان، سال سوم (9-8)، 25-4.##گدار، آندره؛ گدار، یدا؛ سیرو، ماکسیم و دیگران (1387). آثار ایران. ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، چاپ پنجم، جلد دوم، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.##گروتر، یورک کورت (1386). زیبایی‌شناسی در معماری. ترجمه جهانشاه پاکزاد، چاپ چهارم، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.##گلچین عارفی، مهدی (1388). استاد قوام‌الدین شیرازی معمار افسانه. گلستان هنر، 5 (16)، 85-79.##گلمبک، لیزا؛ ویلبر، دونالد و هلد، رنتا (1374). معماری تیموری در ایران و توران. ترجمه کرامت‌الله افسر و محمد یوسف کیانی، چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.##معماریان، غلامحسین (1395). سیری در مبانی نظری معماری. چاپ دهم، تهران: مؤلف.##ویلبر، دونالد (1387). قوام‌الدین بن زین‌الدین شیرازی- معمار دوره تیموریان. ترجمه هدیه نوربخش، گلستان هنر، 4 (13)، 83-74. ##هیلن براند، رابرت (1387). جنبه‌های معماری تیموری در آسیای میانه. ترجمه داود طبایی، گلستان هنر، 4 (14)، 82-65. ##Jackson, P. & Lockhart, L. (1986). The Cambridge History of Iran-The Timurid And Safavid Periods. (Vol. 6). United kingdom: The press Syndicate Of The University Of Cambridge.##News, the illustrated london. (1863). sketches of herat. the illustrated london news, 42 (1208), 1-32.##آکا، اسماعیل (1390). فعالیت‌های عمرانی تیموریان در دوره سلطنت شاهرخ میرزا (1447-1405 م). ترجمه اکبر صبوری، رشد، آموزش تاریخ، سال دوازدهم (4)، 37-30. ##اوکین، برنارد (1386). معماری تیموری در خراسان. ترجمه علی آخشینی، چاپ اول، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی. ##پوگاچنکووا، گالینا آناتولینا (1357). تاریخ صنایع افغانستان. ترجمه محمد صدیق طرزی، چاپ اول، کابل: کتاب بیهقی.##پوگاچنکووا، گالینا آناتولینا (1387). شاهکارهای معماری آسیای میانه، سده‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی. ترجمه سید داود طبایی، چاپ اول، تهران: فرهنگستان هنر. ##پیرنیا، محمد کریم (1389). سبک‌شناسی معماری ایرانی. چاپ هشتم، تهران: سروش دانش.##تولائیان، فرزین و اسدی اسکندر، جلال (1386). نگاهی به معماری مجموعه فرهنگی فرشچیان اصفهان اثر فرهاد احمدی- تصویر خاکی دنیای عرفان. روزنامه اعتماد، سال پنجم (1379)، 11.##حاجی قاسمی، کامبیز؛ زرینی، حسین؛ خرم، بابک؛ صابونیان یزد، مهدی؛ جلیلیان، شهلا؛ رسولی، جلیل؛ موسوی روضاتی، مریم‌دخت؛ نوربخش، هدیه؛ شهنواز، آرش و فرجو، غزال (1383). گنج‌نامه- فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران- دفتر ششم: مساجد. چاپ اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.##زمانی، عباس (1352). گنبد دو پوششی تزئینی در آثار تاریخی اسلامی ایران. هنر و مردم، 11 (131)، 53-43. ##زمرشیدی، حسین (1390). مسجد بی‌نظیر جامع گوهرشاد و هنرهای قدسی معماری. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 2 (6)، 32-17. ##شایسته‌فر، مهناز (1389). بررسی تزئینات و کتیبه‌های قرآنی دو مجموعه گوهرشاد مشهد و هرات. مطالعات هنر اسلامی، (12)، 98-73. ##صحراگرد، مهدی (1392). شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی، کتیبه‌های مسجد گوهرشاد. چاپ اول، مشهد: آستان قدس رضوی. ##غواص، محمد علم (1360). مصلی‌های هرات. هرات باستان، سال سوم (9-8)، 25-4.##گدار، آندره؛ گدار، یدا؛ سیرو، ماکسیم و دیگران (1387). آثار ایران. ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، چاپ پنجم، جلد دوم، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.##گروتر، یورک کورت (1386). زیبایی‌شناسی در معماری. ترجمه جهانشاه پاکزاد، چاپ چهارم، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.##گلچین عارفی، مهدی (1388). استاد قوام‌الدین شیرازی معمار افسانه. گلستان هنر، 5 (16)، 85-79.##گلمبک، لیزا؛ ویلبر، دونالد و هلد، رنتا (1374). معماری تیموری در ایران و توران. ترجمه کرامت‌الله افسر و محمد یوسف کیانی، چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.##معماریان، غلامحسین (1395). سیری در مبانی نظری معماری. چاپ دهم، تهران: مؤلف.##ویلبر، دونالد (1387). قوام‌الدین بن زین‌الدین شیرازی- معمار دوره تیموریان. ترجمه هدیه نوربخش، گلستان هنر، 4 (13)، 83-74. ##هیلن براند، رابرت (1387). جنبه‌های معماری تیموری در آسیای میانه. ترجمه داود طبایی، گلستان هنر، 4 (14)، 82-65. ##Jackson, P. & Lockhart, L. (1986). The Cambridge History of Iran-The Timurid And Safavid Periods. (Vol. 6). United kingdom: The press Syndicate Of The University Of Cambridge.##News, the illustrated london. (1863). sketches of herat. the illustrated london news, 42 (1208), 1-32. ##

واکاوی کتیبه آب مباح در مسجد جامع اصفهان Analysis of permissible water inscriptions in Jame’ Mosque of Esfahan 1 1 کتیبه وقف آب مباح در مسجد جامع اصفهان، یکی از وقف‌نامه‌های ارزشمند دوره صفویه است. مضمون کتیبه‌، اشاره به نام امیر اصلان بن رستم سلطان لَلِه افشار ارشلو دارد که در زمان شاه طهماسب اول، با حفر نهری، آب مباح را به مسجد آورده و آن را وقف بر این بنا کرده است. این پژوهش برای نخستین بار با هدف تحلیل کتیبه آب مباح و پاسخ به دلایل انتقال آب به مسجد جامع اصفهان و گمانه‌زنی مسیر آن، به تحریر درآمده است. روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی است که بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی صورت گرفته است. همچنین، داده‌های پژوهش بر پایه اطلاعات میدانی (خوانش کتیبه) و اطلاعات کتابخانه‌ای (اسناد تصویری، کتاب‌ها و مقاله‌ها) جمع‌آوری‌ شده‌اند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهند که شرایط سیاسی، اجتماعی دوره صفویه و گسترش وقف، سبب تشویق و ترغیب بسیاری از حاکمان و درباریان در جهت انجام عمل وقف شده و همچنین نقش و نفوذ علما در ساختار سیاسی و اجتماعی در دوره صفویه نیز نقش مهمی در این زمینه داشته است. کسب ثواب اخروی و برجا گذاشتن نام نیک از خود نیز یکی دیگر از انگیزه‌های واقفان برای وقف بوده است. همچنین در مورد گمانه‌زنی مسیر فوق به نظر می‌‌‌‌رسد این نهر، نهری مستقل صرفاً در جهت جاری ساختن آب در مسجد جامع اصفهان شکل گرفته و با پایتخت شدن شهر اصفهان و ساخت طرح جامع شهری، کتیبه مذکور به دلایل پنهان‌کاری و یا سهل‌انگاری در مسجد پنهان شده و همین امر سبب از بین رفتن نهر فوق شده و به همین دلیل است که در دوره‌های بعد هیچ‌گاه به عبور نهر آبی روان از درون مسجد جامع اصفهان اشاره نشده است.  2 The inscription dedicated to permissible water in the Isfahan Grand Mosque is one of the most valuable endowment letters of the Safavid period. The content of the above inscription refers to the name of Amir Aslan bin Rostam Sultan Laleh Afshar Arshlou, who during the reign of Shah Tahmasb I, by digging a river, brought the permissible water to the mosque and dedicated it to this building. This research has been written for the first time with the aim of analyzing the above inscription and answering questions regarding the reasons for transferring water to the Isfahan Grand Mosque and speculating its route. The investigation is based on library, field and analytical studies. Research data is also collected based on field information (reading inscriptions) and library information (visual documents, books and articles). The results of the study showed that by examining the political and social conditions of the Safavid period, it became clear that the establishment of the central government, the recognition of the Shiite religion and social and economic security have been effective factors in creating a suitable environment for expanding endowment. In some cases, endowment has been a political move to get closer to the king and the court, or to keep the property safe. Dedication of property has also contributed to the political and social reputation of the courtiers. It seems that the role and influence of scholars in the political and social structure in the Safavid period has caused us to witness many endowments in this period. (Referring to the role of Sheikh Ali Manshar as Sheikh of Islam at the time in Isfahan). Acquiring the reward of the Hereafter and leaving a good name for oneself has been another motivation for the waqf for waqf. It also appears that the above stream was an independent river that was dug only to supply water to the Isfahan Grand Mosque, and that the city’s structure at the time, despite its gardens and groves, made this possible. It also seems that with the capital city of Isfahan, at the same time with the construction of a comprehensive urban plan in the Safavid period, the Isfahan Grand Mosque was destroyed and the above inscription was destroyed due to secrecy (not continuing the endowment) or negligence in the pipeline. The water of the mosque has been hidden and this has caused the destruction of the above river, and that is why, among all the detailed descriptions of the tourists from the Isfahan Grand Mosque, there has never been any mention of the flow of running water from inside the mosque. 49 60 2020/12/62021/03/142020/03/232020/04/11 1399/1/23 2021/01/312021/05/102021/01/312021/01/31 1399/11/12 عبدالرضا کارگر Abdul Reza Kargar کارشناس ارشد مرمت، اصفهان Iran a.rezakargar@gmail.com فاطمه قنبری شیخ شبانی Fatemeh Ghanbari Sheikhshabani کارشناس ارشد معماری، اصفهان Iran fatemehghanbari27@gmail.com Inscription water permissible Jame’ Mosque of Esfahan Waqf Madi Fadan Safavid era کتیبه آب مباح مسجد جامع اصفهان وقف مادی فدن صفویه آرشیو میراث فرهنگی اصفهان پایگاه جهانی مسجد جامع اصفهان (1398) ##ابوئی، رضا (1377). "امکان‌سنجی احیای میدان نقش جهان (با توجه به وضع موجود و گذشته تاریخی) طراحی فضای باز میدان". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرمت و احیای بناها و بافت‌های تاریخی. دانشگاه هنر (دانشکده پردیس اصفهان). ##احمدی، نزهت (1390). در باب اوقاف صفوی (مجموعه مقالات). چاپ اول، تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. ##افوشته نطنزی، محمود بن هدایت‌الله (1373). نقاوه‌ الآثار فی ذکر الاخبار فی تاریخ الصفویه. چاپ اول، تهران: علمی و فرهنگی. ##الاصفهانی، محمد مهدی بن محمدرضا (1368). نصف جهان فی تعریف الاصفهان. تصحیح منوچهر ستوده، چاپ اول، تهران: امیرکبیر. ##بهرام‌نژاد، محسن و داراب‌زاده، سارا (1393). بررسی جایگاه اجتماعی تربیتی لَلِه در دوران صفوی: امیران قزلباش و غلامان حرمسرا. مطالعات تاریخی فرهنگی، سال پنجم (19)، 45-23.##پورامینی، محمد باقر (1381). صفویان نماد اقتدار ایران. چاپ اول، جلد اول، قم: نورالسجاد.##ترکمان، اسکندر بیگ (1382). تاریخ عالم‌آرای عباسی. تنظیم ایرج افشار، چاپ اول، تهران: امیرکبیر. ##ثواقب، جهانبخش و مروتی، فریده (1395). اقدامات فرهنگی شاه طهماسب اول در نهادینه‌سازی تشیع در جامعه. شیعه‌شناسی، سال چهاردهم (54)، 62-31.##جابری انصاری، محمد حسن (1378). تاریخ اصفهان. تصحیح جمشید مظاهری، چاپ اول، اصفهان: مشعل. ##جناب، میر سید علی و شاردن، ژان (1376). الاصفهان. به کوشش محمدرضا ریاضی، چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی. ##جنابادی، میرزا بیگ (1378). روضه‌الصفویه. به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، چاپ اول، تهران: بنیاد موقوفات دکتر افشار. ##حسین‌زاده، محمد علی (1380). اندیشه‌های محقق کرکی. چاپ اول، قم: کتاب قم.##حسینی ابری، سید حسن (1379). زاینده‌رود از سرچشمه تا مرداب. چاپ اول، اصفهان: گل‌ها. ##رحیمی‌فر، مهناز و عبدالقهار، سعید اف (1392). موقعیت اجتماعی واقفان در عصر صفویه به استناد وقف‌نامه‌ها. تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال چهارم (12)، 70-41. ##رضاییان، فرزین (1390). شکوه سپاهان. چاپ اول، تهران: شرکت طلوع ابتکارات تصویر.##رضوانی مفرد، احمد (1384). نقش علمای جبل عامل در تثبیت حکومت صفویه و گسترش مذهب تشیع در ایران. پژوهش علوم انسانی، سال شانزدهم (37)، 123-107.##زارعیان، مریم (1391). مناسبات روحانیان با دولت در عصر صفوی. جامعه‌شناسی تاریخی، 4 (2)، 116-89.##شاردن، ژان (1345). سیاحت‌نامه شاردن. ترجمه محمد عباسی، چاپ اول، جلد دهم، تهران: امیرکبیر. ##شفقی، سیروس (1381). جغرافیای اصفهان. چاپ اول، اصفهان: دانشگاه اصفهان. ##صحراگرد، مهدی (1391). شاهکار هنری در آستان قدس رضوی: کتیبه‌های مسجد گوهرشاد. چاپ اول، مشهد: آستان قدس رضوی.##عاملی، زین‌الدین بن علی (1420). المقاصد العلیه بی شرح الرساله الألفیه. چاپ اول، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.##عمرانی‌پور، علی و محمد مرادی، اصغر (1390). سیر تحول محیط زاینده‌رود و تعامل آن با شهر تاریخی اصفهان (تا پایان عصر صفوی). صفه، 21 (55)، 184-172.##فلاندن، اوژن (1324). سفرنامه اوژن فلاندن به ایران. ترجمه حسین نور صادقی، چاپ دوم، اصفهان: چاپخانه روزنامه نقش جهان. ##قاسمی‌ سیچانی، مریم؛ قنبری شیخ ‌شبانی، فاطمه و قنبری شیخ ‌شبانی، محبوبه (1396). تحلیل مضمون کتیبه‌های قرآنیِ ورودی‌ها و محراب‌های مسجد جامع اصفهان. پژوهش‌های معماری اسلامی، سال پنجم (16)، 67-49.##کلانتری خلیل‌آباد، حسین؛ صالحی، سید احمد و رستمی، قهرمان (1389). نقش تاریخی وقف در شکل‌گیری شهر اسلامی (مطالعه موردی شهر اصفهان). شهر ایرانی اسلامی، 1 (1)، 43-33.##گلمبک، لیزا (1377). الگوهای شهر اصفهان پیش از صفویه. معماری و شهرسازی، 5 (43-42)، 18-8.##ماجدی، حمید و احمدی، فرشته (1387). نقش مادی‌ها در شکل‌گیری ساختار فضایی شهر اصفهان. هویت شهر، سال دوم (3)، 50-39.##محمودیان، صفا (1396). داستان مادی فَدَن، معماری و زندگی و شهر در کنار جوی در اصفهان صفوی. چاپ اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی. ##محمودیان، صفا و قیومی بیدهندی، مهرداد (1392). هنجار مادی، نظام مدیریت آب در اصفهان صفوی. نامه معماری و شهرسازی، 5 (10)، 153-141. ##ناصر خسرو قبادیانی مروزی، ابومعین (1382). سفرنامه. تصحیح محمد دبیر سیاقی، چاپ اول، تهران: ققنوس.##نامداریان، احمد علی؛ بهزادفر، مصطفی و خانی، سمیه (1395). نقش شبکه مادی‌ها در تحولات سازمان فضایی اصفهان، از آغاز تا پایان دوره صفوی. مطالعات معماری ایران، سال پنجم (10)، 228-207.##نجفی‌نژاد، سعید؛ جدیدی، ناصر و یوسف جمالی، محمد کریم (1396). بروز و ظهور باورهای شیعی در سیاست مذهبی شاه طهماسب اول صفوی. شیعه‌پژوهی، سال چهارم (13)، 145-121.##ورهرام، غلامرضا (1385). نظام سیاسی و سازمان‌های اجتماعی ایران در عصر قاجار. چاپ اول، تهران: معین. ##هنرفر، لطف‌الله (1350). گنجینه آثار تاریخی اصفهان. چاپ اول، اصفهان: کتاب‌فروشی ثقفی.##آرشیو میراث فرهنگی اصفهان پایگاه جهانی مسجد جامع اصفهان (1398) ##ابوئی، رضا (1377). "امکان‌سنجی احیای میدان نقش جهان (با توجه به وضع موجود و گذشته تاریخی) طراحی فضای باز میدان". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرمت و احیای بناها و بافت‌های تاریخی. دانشگاه هنر (دانشکده پردیس اصفهان). ##احمدی، نزهت (1390). در باب اوقاف صفوی (مجموعه مقالات). چاپ اول، تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. ##افوشته نطنزی، محمود بن هدایت‌الله (1373). نقاوه‌ الآثار فی ذکر الاخبار فی تاریخ الصفویه. چاپ اول، تهران: علمی و فرهنگی. ##الاصفهانی، محمد مهدی بن محمدرضا (1368). نصف جهان فی تعریف الاصفهان. تصحیح منوچهر ستوده، چاپ اول، تهران: امیرکبیر. ##بهرام‌نژاد، محسن و داراب‌زاده، سارا (1393). بررسی جایگاه اجتماعی تربیتی لَلِه در دوران صفوی: امیران قزلباش و غلامان حرمسرا. مطالعات تاریخی فرهنگی، سال پنجم (19)، 45-23.##پورامینی، محمد باقر (1381). صفویان نماد اقتدار ایران. چاپ اول، جلد اول، قم: نورالسجاد.##ترکمان، اسکندر بیگ (1382). تاریخ عالم‌آرای عباسی. تنظیم ایرج افشار، چاپ اول، تهران: امیرکبیر. ##ثواقب، جهانبخش و مروتی، فریده (1395). اقدامات فرهنگی شاه طهماسب اول در نهادینه‌سازی تشیع در جامعه. شیعه‌شناسی، سال چهاردهم (54)، 62-31.##جابری انصاری، محمد حسن (1378). تاریخ اصفهان. تصحیح جمشید مظاهری، چاپ اول، اصفهان: مشعل. ##جناب، میر سید علی و شاردن، ژان (1376). الاصفهان. به کوشش محمدرضا ریاضی، چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی. ##جنابادی، میرزا بیگ (1378). روضه‌الصفویه. به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، چاپ اول، تهران: بنیاد موقوفات دکتر افشار. ##حسین‌زاده، محمد علی (1380). اندیشه‌های محقق کرکی. چاپ اول، قم: کتاب قم.##حسینی ابری، سید حسن (1379). زاینده‌رود از سرچشمه تا مرداب. چاپ اول، اصفهان: گل‌ها. ##رحیمی‌فر، مهناز و عبدالقهار، سعید اف (1392). موقعیت اجتماعی واقفان در عصر صفویه به استناد وقف‌نامه‌ها. تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال چهارم (12)، 70-41. ##رضاییان، فرزین (1390). شکوه سپاهان. چاپ اول، تهران: شرکت طلوع ابتکارات تصویر.##رضوانی مفرد، احمد (1384). نقش علمای جبل عامل در تثبیت حکومت صفویه و گسترش مذهب تشیع در ایران. پژوهش علوم انسانی، سال شانزدهم (37)، 123-107.##زارعیان، مریم (1391). مناسبات روحانیان با دولت در عصر صفوی. جامعه‌شناسی تاریخی، 4 (2)، 116-89.##شاردن، ژان (1345). سیاحت‌نامه شاردن. ترجمه محمد عباسی، چاپ اول، جلد دهم، تهران: امیرکبیر. ##شفقی، سیروس (1381). جغرافیای اصفهان. چاپ اول، اصفهان: دانشگاه اصفهان. ##صحراگرد، مهدی (1391). شاهکار هنری در آستان قدس رضوی: کتیبه‌های مسجد گوهرشاد. چاپ اول، مشهد: آستان قدس رضوی.##عاملی، زین‌الدین بن علی (1420). المقاصد العلیه بی شرح الرساله الألفیه. چاپ اول، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.##عمرانی‌پور، علی و محمد مرادی، اصغر (1390). سیر تحول محیط زاینده‌رود و تعامل آن با شهر تاریخی اصفهان (تا پایان عصر صفوی). صفه، 21 (55)، 184-172.##فلاندن، اوژن (1324). سفرنامه اوژن فلاندن به ایران. ترجمه حسین نور صادقی، چاپ دوم، اصفهان: چاپخانه روزنامه نقش جهان. ##قاسمی‌ سیچانی، مریم؛ قنبری شیخ ‌شبانی، فاطمه و قنبری شیخ ‌شبانی، محبوبه (1396). تحلیل مضمون کتیبه‌های قرآنیِ ورودی‌ها و محراب‌های مسجد جامع اصفهان. پژوهش‌های معماری اسلامی، سال پنجم (16)، 67-49.##کلانتری خلیل‌آباد، حسین؛ صالحی، سید احمد و رستمی، قهرمان (1389). نقش تاریخی وقف در شکل‌گیری شهر اسلامی (مطالعه موردی شهر اصفهان). شهر ایرانی اسلامی، 1 (1)، 43-33.##گلمبک، لیزا (1377). الگوهای شهر اصفهان پیش از صفویه. معماری و شهرسازی، 5 (43-42)، 18-8.##ماجدی، حمید و احمدی، فرشته (1387). نقش مادی‌ها در شکل‌گیری ساختار فضایی شهر اصفهان. هویت شهر، سال دوم (3)، 50-39.##محمودیان، صفا (1396). داستان مادی فَدَن، معماری و زندگی و شهر در کنار جوی در اصفهان صفوی. چاپ اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی. ##محمودیان، صفا و قیومی بیدهندی، مهرداد (1392). هنجار مادی، نظام مدیریت آب در اصفهان صفوی. نامه معماری و شهرسازی، 5 (10)، 153-141. ##ناصر خسرو قبادیانی مروزی، ابومعین (1382). سفرنامه. تصحیح محمد دبیر سیاقی، چاپ اول، تهران: ققنوس.##نامداریان، احمد علی؛ بهزادفر، مصطفی و خانی، سمیه (1395). نقش شبکه مادی‌ها در تحولات سازمان فضایی اصفهان، از آغاز تا پایان دوره صفوی. مطالعات معماری ایران، سال پنجم (10)، 228-207.##نجفی‌نژاد، سعید؛ جدیدی، ناصر و یوسف جمالی، محمد کریم (1396). بروز و ظهور باورهای شیعی در سیاست مذهبی شاه طهماسب اول صفوی. شیعه‌پژوهی، سال چهارم (13)، 145-121.##ورهرام، غلامرضا (1385). نظام سیاسی و سازمان‌های اجتماعی ایران در عصر قاجار. چاپ اول، تهران: معین. ##هنرفر، لطف‌الله (1350). گنجینه آثار تاریخی اصفهان. چاپ اول، اصفهان: کتاب‌فروشی ثقفی. ##

بررسی اصول و مقولات مربوط به جهان معماری در کتاب نزهت‌نامه علایی A study of the principles and categories related to the world of architecture in the book of Nuzhat Nama-yi Ala’i 1 1 منابع کهن فارسی، از زمره‌ مهم‌ترین منابع برای شناختن معماری گذشته‌ ایران به شمار می‌روند. از جمله‌ این متون، کتاب نزهت‌نامه علایی اثر شهمردان‌بن ابی‌الخیر است که در سال‌های پایانی سده‌ پنجم هجری تألیف شده است. این کتاب، دایره‌المعارفی از علوم رایج در آن روزگار است و شامل موضوعات متنوعی چون؛ اقسام حیوانات، نباتات، جواهر، حساب، نجوم، هنرهای دستی و ... می‌شود. موضوع این مقاله، استخراج، دسته‌بندی و بررسی اصول و مقولاتی در کتاب نزهت‌نامه است که به کار مباحث نظری معماری می‌آیند. تحقیق با روش تفسیری و به شیوه‌ قرائت و فهم و تفسیر کتاب نزهت‌نامه به‌ واسطه‌ خود متن انجام شده است؛ لذا محور این تحقیق، کتاب نزهت‌نامه بوده و فقط برای شناخت بیشتر و استدلال بهتر به منابع درجه دوم رجوع شده است. محصول این پژوهش در سه باب سامان یافته است؛ باب اول، به زمینه و زمانه‌ کتاب اختصاص دارد و در آن مختصری از جایگاه نزهت‌نامه و نویسنده‌ آن طرح شده است. در باب دوم، اصول غالب کتاب راجع به جهان و انسان مطرح و دسته‌بندی می‌شوند. این اصول، مبانی برای باب سوم وضع می‌کنند که اصول مستخرج از کتاب راجع به معماری هستند، شامل؛ شأن معماری، کشف حکمت‌ها و معانی، مراعات وقت، شناختن طبایع و اعتدال، هماهنگی صورت و معنای نیکو. مطابق جهان نزهت‌نامه، معماری در زمره‌ صناعات شریف است. معمار لازم است بر وقت‌های سعد و نحس و طبایع مختلف در کار خود واقف باشد، بر فنون کار خویش مسلط باشد تا بتواند بنایی نیکو برآورد، در پی حکمت‌ها و معانی باشد و سعی کند اصل اعتدال را در معماری به‌جا آورد. 2 Ancient Persian sources are among the most important sources for understanding the past architecture of Iran. From mong these texts is the of book Nuzhat Nama-yi Ala’i by Shah Mardan Ibn Abi al-Khayr, which was written in the last years of the fifth century AH. This book is an encyclopedia of common sciences of that time and includes various subjects such as animals, plants, jewelry, arithmetic, astronomy, handicrafts, etc. The subject of this article is the extraction, categorization and study of principles and categories in the book of Nuzhat Nama, which is used for theoretical discussions of architecture. The research has been conducted adopting the interpretive method and in the way of reading, understanding and interpreting the book of Nuzhat Nama through the text itself, so the focus of this research is the book of Nuzhat Nama and only secondary sources have been referred to for more knowledge and better reasoning. The findings of this research has been organized in three chapters. The first chapter is dedicated to the context and time of the book and in it a brief outline of the position of Nuzhat Nama and its author is outlined. In the second chapter, the dominant principles of the book about the world and man are discussed and categorized. These principles lay the foundations for the third chapter, which are the principles extracted from the book on architecture, including: the dignity of architecture, the discovery of wisdom and meaning, the observance of time, the knowledge of nature and moderation, the harmony of form and good meaning. According to the world of architecture, architecture is one of the noble crafts. The architect needs to be aware of the times of misfortune and different natures in his work, to master the techniques of his work in order to be able to estimate a good building, to seek wisdom and meanings, and to try to implement the principle of moderation in architecture.  61 70 2020/12/62021/03/142020/03/232020/04/112020/08/25 1399/6/4 2021/01/312021/05/102021/01/312021/01/312021/02/9 1399/11/21 شیدا چنگیزی Shida Changizi دانشگاه شهید بهشتی Iran sh_changizi@yahoo.com محمود رازجویان دانشگاه شهید بهشتی ایران Nuzhat Nama-yi Ala’i Theoretical foundations of architecture Shah Mardan Ibn Abi al-Khayr Wisdom in architecture Nature in architecture نزهت‌نامه علایی مبانی نظری معماری شهمردان‌بن ابی‌الخیر حکمت در معماری طبع در معماری -بهار، محمدتقی (۱۳۸۶). سبک‌شناسی یا تطور نثر فارسی. چاپ دوم، جلد دوم، تهران: زوار.##بی‌نام (۱۳۸۹). نزهت‌نامه علائی. کتاب ماه علوم و فنون، 1 (۱۳۳)، 97-95.##پیشوایی، حمیدرضا و قیومی بیدهندی، مهرداد (۱۳۹۲). خاک و خرد: تأملی در شأن معماری در مثنوی معنوی. مطالعات معماری ایران، 3 (۳)، 36-17. ##جهان‌پور، فرهنگ (۱۳۶۲). مقدمه. در: رازی، شهمردان ابن ابی‌الخیر. نزهت‌نامه علائی. به تصحیح دکتر فرهنگ جهان‌پور. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##جهان‌پور، فرهنگ (۱۳۶۳). نزهت‌نامه علائی: اثر شهمردان ابن ابی‌الخیر رازی (۱). ایران‌نامه، سال اول (۸)، 594-575.##جهان‌پور، فرهنگ (۱۳۶۳). نزهت‌نامه علائی: اثر شهمردان ابن ابی‌الخیر رازی (۲). ایران‌نامه، سال اول (۹)، 107-87.##ذبیحی، رحمان (۱۳۹۶). باورها و آیین‌های عامیانه نباتی در نزهت‌نامه علایی. فرهنگ و ادبیات عامه، سال پنجم (۱۸)، 46-29. ##رازی، شهمردان ابن ابی‌الخیر (۱۳۶۲). نزهت‌نامه علائی. به تصحیح دکتر فرهنگ جهان‌پور، چاپ اول، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی. ##رازی، شهمردان ابن ابی‌الخیر (۱۳۸۲). ر‌وضهالمنجمین. تصحیح و تحقیق جلال اخوان زنجانی، چاپ اول، تهران: میراث مکتوب. ##صفا، ذبیح‌الله (۱۳۸۶). تاریخ ادبیات در ایران. چاپ پنجم، جلد دوم، تهران: توس.##غزالی، محمد (۱۳۷۵). احیاء علوم‌الدین. ترجمه‌ مؤیدالدین محمد خوارزمی، به تصحیح حسین خدیوجم، جلد اول، تهران: علمی و فرهنگی.##قیومی بیدهندی، مهرداد (۱۳۸۸). سخنی در منابع مکتوب تاریخ معماری ایران و شیوه جستجو در آنها. گلستان هنر، سال پنجم (۱۵)، 20-5.##کاخانی، احسان (۱۳۹۹). عمارت از برای ویرانی: دو روایت متفاوت درباره‌ جایگاه معمار و معماری در کتاب احیاء علوم‌الدین غزالی. مرمت و معماری ایران، ۲ (۲۳)، 48-35. ##وسل، ژیو (۱۳۶۸). دائره‌المعارف‌های فارسی. ترجمه‌ محمدعلی امیرمعزی، چاپ اول، تهران: طوس.##بهار، محمدتقی (۱۳۸۶). سبک‌شناسی یا تطور نثر فارسی. چاپ دوم، جلد دوم، تهران: زوار.##بی‌نام (۱۳۸۹). نزهت‌نامه علائی. کتاب ماه علوم و فنون، 1 (۱۳۳)، 97-95.##پیشوایی، حمیدرضا و قیومی بیدهندی، مهرداد (۱۳۹۲). خاک و خرد: تأملی در شأن معماری در مثنوی معنوی. مطالعات معماری ایران، 3 (۳)، 36-17. ##جهان‌پور، فرهنگ (۱۳۶۲). مقدمه. در: رازی، شهمردان ابن ابی‌الخیر. نزهت‌نامه علائی. به تصحیح دکتر فرهنگ جهان‌پور. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##جهان‌پور، فرهنگ (۱۳۶۳). نزهت‌نامه علائی: اثر شهمردان ابن ابی‌الخیر رازی (۱). ایران‌نامه، سال اول (۸)، 594-575.##جهان‌پور، فرهنگ (۱۳۶۳). نزهت‌نامه علائی: اثر شهمردان ابن ابی‌الخیر رازی (۲). ایران‌نامه، سال اول (۹)، 107-87.##ذبیحی، رحمان (۱۳۹۶). باورها و آیین‌های عامیانه نباتی در نزهت‌نامه علایی. فرهنگ و ادبیات عامه، سال پنجم (۱۸)، 46-29. ##رازی، شهمردان ابن ابی‌الخیر (۱۳۶۲). نزهت‌نامه علائی. به تصحیح دکتر فرهنگ جهان‌پور، چاپ اول، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی. ##رازی، شهمردان ابن ابی‌الخیر (۱۳۸۲). ر‌وضهالمنجمین. تصحیح و تحقیق جلال اخوان زنجانی، چاپ اول، تهران: میراث مکتوب. ##صفا، ذبیح‌الله (۱۳۸۶). تاریخ ادبیات در ایران. چاپ پنجم، جلد دوم، تهران: توس.##غزالی، محمد (۱۳۷۵). احیاء علوم‌الدین. ترجمه‌ مؤیدالدین محمد خوارزمی، به تصحیح حسین خدیوجم، جلد اول، تهران: علمی و فرهنگی.##قیومی بیدهندی، مهرداد (۱۳۸۸). سخنی در منابع مکتوب تاریخ معماری ایران و شیوه جستجو در آنها. گلستان هنر، سال پنجم (۱۵)، 20-5.##کاخانی، احسان (۱۳۹۹). عمارت از برای ویرانی: دو روایت متفاوت درباره‌ جایگاه معمار و معماری در کتاب احیاء علوم‌الدین غزالی. مرمت و معماری ایران، ۲ (۲۳)، 48-35. ##وسل، ژیو (۱۳۶۸). دائره‌المعارف‌های فارسی. ترجمه‌ محمدعلی امیرمعزی، چاپ اول، تهران: طوس. ##

راهبردهای طراحی در پیش‌دبستانی‌های پسرانه شهر اصفهان با هدف ایجاد تعلق به مکان Design Stategies for Boys’ Preschools in Isfahan with the Aim of Creating Place Attachment 1 1 یکی از مهم‌ترین فضاهای عمومی که کودکان با آن سروکار دارند، فضاهای آموزشی و از ابتدایی‌ترین این فضاها، پیش‌دبستانی است. تعلق کودکان به پیش‌دبستانی‌ها، بر آینده کودکان در جهت ارتقای آموزش ‌و پرورش آنان تأثیرگذار است. در ایران و در زمینه ایجاد و ارتقای تعلق به فضاهای آموزشی مختص به کودکان، تحقیقات زیادی انجام ‌شده، ولی تحقیقاتی که کودکان به‌عنوان منبع اصلی داده‌های کیفی در آنها مشارکت داشته باشند، محدود هستند. هدف این تحقیق، دست‌یابی به عوامل و سپس راهبردهای طراحی جهت تعلق کودکان پسر به فضاهای پیش‌دبستانی شهر اصفهان‌ است که با کمک روش تحقیق ترکیبی و چهار مرحله‌ای به‌دست آمد. سه مؤلفه اصلی تعلق به مکان؛ ویژگی‌های محیطی، فردی و تعاملات فردی و اجتماعی هستند که از مرحله اول و با کمک منابع کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای آنها حاصل شدند. سپس در مراحل بعدی با تأکید بر این سه مؤلفه اصلی، بخشی از راهبردهای طراحی با کمک ترسیم تصاویر ذهنی و مصاحبه‌های باز با کودکان و بخشی دیگر از این راهبردها با پرسش و پاسخ از خبرگان معماری و مربیان و روان‌شناسان کودک به‌دست آمد. توجه به فضای باز و طبیعی، حضور طبیعت، آب و نور طبیعی در فضای داخلی، حیات ‌وحش، فضایی برای فعالیت بدنی، استفاده از تکنولوژی جهت ایجاد سرگرمی، فضاهایی جهت بروز احساسات و همانندسازی کودکان با محیط‌های مطلوب، فضاهایی برای حفظ هویت و رشد کودک و خیال‌پردازی، تعاملات، مشارکت و اکتشاف کودک، از سه مرحله اول تحقیق حاصل شدند. احاطه فضای بازی کودکان با سبزینگی ضمن نظارت، ارتباط بصری به فضای سبز در فضاهای اصلی مدرسه، نفوذ سبزینگی خارج کلاس به داخل، مشارکت کودکان در کاشت و نگهداری فضای سبز و نگهداری از جانداران و آبزیان و وجود بازشوهای وسیع برای دید به محوطه، از راهبردهای طراحی با اولویت‌های بالاتر در فضاهای داخلی و خارجی مدرسه از دید معماران، مربیان و روان‌شناسان کودک در انتهای مرحله چهارم هستند.    2 One of the first and most important public spaces with which children deal is the educational space and the most basic spaces are preschools. Children's belonging to preschools affects their future to enhance their education. Many studies have been conducted in Iran on the creation and upgrading of educational spaces for children, but studies on children as the main source of qualitative data are very limited. The main question in this paper is, what are the factors affecting the place attachment of preschoolers from the views of boys and what are the design strategies derived from them. In this paper, using a combined and four-stage research method, design strategies were developed to establish the belonging of boys to preschoolers in Isfahan. The three main components of place attachment in these spaces are physical, individual properties, and personal and social interactions that were derived from the first stage using library resources and their content analysis, along with their main categories and sub-categories. Subsequently, at the next stages with a focus on these three key components, some of the designing strategies were developed by drawing mental images and open-ended interviews with children. Another part of these strategies was obtained through questions and answers from architecture experts, educators and psychologists of children. The importance of outdoor and natural spaces, the presence of nature, water and natural light indoors, wildlife, a space for physical activity, the use of technology for entertainment, spaces to show feelings and likening children with desired environments, spaces for child's identity and development and imagination, interactions, participation, and exploration was obtained from the first three stages of the research. The architects, educators, and psychologists of children, at the end of the fourth stage, provided details of some of their design and rating strategies in terms of their importance. 71 88 2020/12/62021/03/142020/03/232020/04/112020/08/252020/11/21 1399/9/1 2021/01/312021/05/102021/01/312021/01/312021/02/92021/05/10 1400/2/20 آزاده طائبی azadeh taebi گروه معماری، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران Iran taebiazade@gmail.com نرگس دهقان narges dehghan گروه معماری، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران Iran narges.de@gmail.com Place attachment Individual properties Physical properties Interaction Preschoo تعلق به مکان ویژگی‌های فردی ویژگی‌های محیطی تعاملات پیش‌دبستانی جوان‌فروزنده، علی و مطلبی، قاسم (1390). مفهوم حس تعلق به مکان و عوامل تشکیل‌دهنده آن. هویت شهر، 5 (8)، 38-27.##درفش، حجت‌اله؛ بیرمی‌پور، علی و رمضانی، زیبا (2019). بررسی وضعیت نیروی انسانی و فضای آموزشی مراکز پیش‌دبستانی. مدیریت مدرسه، 7 (4)، 81-58.##رستمعلی‌زاده، ولی‌اله و نعمتی، محمد (2015). بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعلق به محله. توسعه محلی (روستائی-شهری)، 7 (1)، 172-153.##ساروخانی، باقر (1393). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی: اصول و مبانی. چاپ چهاردهم، جلد اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##سبزیان، سعیده؛ مهرابی، حسینعلی و کلانتری، مهرداد (1395). اثربخشی بازی مشترک مادر- کودک بر کاهش اختلال دل‌بستگی دانش‌آموزان پسر دوره ابتدایی. مطالعات پیش‌دبستان و دبستان، 1 (3)، 95-111. ##سیاوش‌پور ، بهرام؛ شادلو جهرمی، مجتبی و نودهی، سیاوش (1395). نقش فضای سبز محیط‌های آموزشی کودکان در تقویت حس تعلق به مکان (بررسی موردی: مدارس ابتدایی ناحیه دو، شهر شیراز). علوم محیطی، سال چهاردهم (4)، 119-105.##شفیع‌پور یوردشاهی، پریا؛ کیانی، مصطفی و طباطبائیان، مریم (1397). نقش طراحی فضای بازی در پرورش خلاقیت کودکان. معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، 11 (23)، 63-53. ##ضرغامی، اسماعیل؛ نصیری، نگار؛ اژده‌فر، شیرین و اژده‌فر، لیلا (1392). تأثیر عوامل کیفی محیط بر کاهش اختلال رفتاری در کودکان 7-5 سال. پایش، 12 (4)، 414-403.##فلاحت، محمدصادق (1384). نقش طرح کالبدی در حس مکان مسجد. هنرهای زیبا، 9 (22)، 66-57.##مجیب، فرشته؛ انگجی، لیلی؛ یزدان‌دوست، رقیه؛ رحیمی، علیرضا؛ سینایی، نیره؛ معافی، محمود و امیدوار، نسرین (1394). فعالیت‌های آموزشی پیش‌دبستانی. چاپ دوازدهم، تهران: شرکت چاپ و نشرکتاب‌های درسی ایران. ##معاونت آمار و اطلاعات (1398). سالنامه آماری استان اصفهان سال 1397. چاپ اول، تهران: سازمان برنامه‌ و بودجه کشور.##نقره‌کار، عبدالحمید؛ مظفر، فرهنگ؛ صالح، بهرام و شفایی، مینو (2010). طراحی فضای مهدکودک بر اساس رابطه بین صفات خلاقیت و ایده‌های معمارانه. نوآوری‌های آموزشی، 8 (32)، 59-39.##Albanesi, C.; Cicognani, E. & Zani, B. (2007). Sense of community, civic engagement and social well-being in Italian adolescents. Journal of Community & Applied Social Psychology, 17 (6), 387-406.##Arora, V. & Khazanchi, D. (2010). Sense of place in virtual world learning environments: A conceptual exploration. Fifth Midwest Association for Information Systems Conference. Moorhead: Information Systems and Quantitative Analysis Faculty Proceedings & Presentations. 1-7. ##Bailey, E.; Devine-Wright, P. & Batel, S. (2016). Using a narrative approach to understand place attachments and responses to power line proposals: The importance of life-place trajectories. Journal of Environmental Psychology, 20 (48), 200-211. ##Bartholomaeus, C.; Gregoric, C. & Krieg, S. (2016). Young Children as Active Citizens in Local Government: Possibilities and challenges from an Australian perspective. International Journal of Early Childhood, 48 (1), 79-93.##Beery, T. & Jönsson, K. I. (2017). Outdoor recreation and place attachment: Exploring the potential of outdoor recreation within a UNESCO Biosphere Reserve. Journal of Outdoor Recreation and Tourism, 4 (17), 54-63. ##Brown, B. B. & Perkins, D. D. (1992). Disruptions in Place Attachment. Place Attachment. In Altman, I. & Low, S. M. (Eds.). Boston, MA: Springer US. 279-304.##Chawla, L. (1992). Childhood Place Attachments. Place Attachment. In Altman, I. & Low, S. M. (Eds.). Boston, MA: Springer US. 63-86.##Cobb, E. (1977). The ecology of imagination in childhood. London: Routledge and Kegan Paul.##Cunningham, M. (2005). THE EXPANDING WORLDS OF MIDDLE CHILDHOOD. Embodied Geographies. In Kenworthy Teather E. (Ed.). Australia: Taylor & Francis group. 63-86.##Dallago, L.; Lenzi, M.; Perkins, D. D. & Santinello, M. (2011). Place Attachment in Adolescence. Encyclopedia of Adolescence. In Levesque R. J. R. (Ed.). New York, NY: Springer New York. 2083-2091.##Dovey, K. (1990). Refuge and Imagination: Places of Peace in Childhood. Children's Environments Quarterly, 7 (4), 13-17. ##Elliot, A.; Maier, M.; Moller, A.; Friedman, R. & Meinhardt, J. (2007). Color and psychological functioning: The effect of red on performance attainment. Journal of experimental psychology: General, 136 (1), 154-168.##Fjørtoft, I. (2004). Landscape as Playscape: The Effects of Natural Environments on Children's Play and Motor Development. Children, Youth and Environments, 14 (2), 21-44. ##Fleet, A. & Britt, C. (2011). Seeing spaces, inhabiting places. Researching Young Children’s Perspectives: Debating the Ethics and Dilemmas of Educational Research With Children. In: Harcourt, D.; Perry, B. & Waller, T. (Eds). New York: Routledge. 1-224. ##Gadd, K. (2016). Place attachment among children in a street situation in Pelotas, Brazil. Journal of Youth Studies, 19 (10), 1338-1354.##Giuliani, M. V. (2003). Theory of Attachment and Place Attachment. Psychological theories for environmental issues. In Bonnes, M.; Lee, T. & Bonaiuto, M. (Eds.). New York: Routledge. 137-170. ##Halpenny, E. A. (2010). Pro-environmental behaviours and park visitors: The effect of place attachment. Journal of Environmental Psychology, 30 (4), 409-421. ##Harcourt, D.; Perry, B. & Waller, T. (2011). Researching young children's perspectives: Debating the ethics and dilemmas of educational research with children. UK: Taylor & Francis.##Hay, R. (1998). SENSE OF PLACE IN DEVELOPMENTAL CONTEXT. Journal of Environmental Psychology, 18 (1), 5-29. ##Hidalgo, M. C. & Hernandez, B. (2001). PLACE ATTACHMENT: CONCEPTUAL AND EMPIRICAL QUESTIONS. Journal of Environmental Psychology, 21 (3), 273-281. ##Jack, G. (2015). ‘I may not know who I am, but I know where I am from’: the meaning of place in social work with children and families. Child and Family Social Work, 20 (4), 415-423.##Koch, A. B. J. C. & Society. (2018). Children's perspectives on happiness and subjective well-being in preschool. Children & society, 32 (1), 73-83. ##Koller, D. & Farley, M. (2019). Examining elements of children's place attachment. Children's Geographies, 17 (4), 491-500.##Küller, R.; Mikellides, B. & Janssens, J. (2009). Color, Arousal, and Performance-A Comparison of Three Experiments. Color Research & Application, 34 (2), 141-152.##Lewicka, M. (2011). Place attachment: How far have we come in the last 40 years? Journal of Environmental Psychology, 31 (3), 207-230. ##Little, S. & Derr, V. (2020). The Influence of Nature on a Child’s Development: Connecting the Outcomes of Human Attachment and Place Attachment. Research Handbook on Childhoodnature : Assemblages of Childhood and Nature Research. In Cutter-Mackenzie-Knowles, A.; Malone, K. & Barratt Hacking, E. (Eds.). Cham: Springer International Publishing. 151-178.##Massey, D. (1994). Space, Place, and Gender. Minneapolis: University of Minnesota Press.##Moghisi, R.; Mokhtari, S. & Heidari, A. A. (2015). Place attachment in university students. Case study: Shiraz University. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 170, 187-196. ##Morgan, P. (2010). Towards a developmental theory of place attachment. Journal of Environmental Psychology, 30 (1), 11-22. ##Ramkissoon, H. & Mavondo, F. T. (2015). The satisfaction–place attachment relationship: Potential mediators and moderators. Journal of Business Research, 68 (12), 2593-2602. ##Ratcliffe, E. & Korpela, K. (2016). Memory and place attachment as predictors of imagined restorative perceptions of favourite places. Journal of Environmental Psychology, 20 (48), 120-130. ##Scannell, L. & Gifford, R. (2010). The relations between natural and civic place attachment and pro-environmental behavior. Journal of Environmental Psychology, 30 (3), 289-297. ##Scannell, L.; Cox, R. S.; Fletcher, S. & Heykoop, C. J. A. j. o. c. p. (2016). “That was the last time I saw my house”: The importance of place attachment among children and youth in disaster contexts. American Journal of Community Psychology, 58 (1-2), 158-173. ##Sebba, R. (1991). The Landscapes of Childhood:The Reflection of Childhood's Environment in Adult Memories and in Children's Attitudes. Environment & Behavior, 23 (4), 395-422.##Stefaniak, A.; Bilewicz, M. & Lewicka, M. (2017). The merits of teaching local history: Increased place attachment enhances civic engagement and social trust. Journal of Environmental Psychology, 21 (51), 217-225. ##Twigger-Ross, C. L. & Uzzell, D. L. (1996). PLACE AND IDENTITY PROCESSES. Journal of Environmental Psychology, 16 (3), 205-220. ##Ujang, N. (2012). Place attachment and continuity of urban place identity. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 49, 156-167. ##Van der Klis, M. & Karsten, L. (2009). Commuting partners, dual residences and the meaning of home. Journal of Environmental Psychology, 29 (2), 235-245. ##Waddell, M. (2018). Inside lives: Psychoanalysis and the growth of the personality. London: Routledge.##Windsong, E. A. (2010). There is no place like home: Complexities in exploring home and place attachment. The Social Science Journal, 47 (1), 205-214. ##Winnicott, D. W. (2012). The family and individual development. London: Routledge.##URL 1: https://b2n.ir/57858 (access date: 2020/11/20).##جوان‌فروزنده، علی و مطلبی، قاسم (1390). مفهوم حس تعلق به مکان و عوامل تشکیل‌دهنده آن. هویت شهر، 5 (8)، 38-27.##درفش، حجت‌اله؛ بیرمی‌پور، علی و رمضانی، زیبا (2019). بررسی وضعیت نیروی انسانی و فضای آموزشی مراکز پیش‌دبستانی. مدیریت مدرسه، 7 (4)، 81-58.##رستمعلی‌زاده، ولی‌اله و نعمتی، محمد (2015). بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعلق به محله. توسعه محلی (روستائی-شهری)، 7 (1)، 172-153.##ساروخانی، باقر (1393). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی: اصول و مبانی. چاپ چهاردهم، جلد اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##سبزیان، سعیده؛ مهرابی، حسینعلی و کلانتری، مهرداد (1395). اثربخشی بازی مشترک مادر- کودک بر کاهش اختلال دل‌بستگی دانش‌آموزان پسر دوره ابتدایی. مطالعات پیش‌دبستان و دبستان، 1 (3)، 95-111. ##سیاوش‌پور ، بهرام؛ شادلو جهرمی، مجتبی و نودهی، سیاوش (1395). نقش فضای سبز محیط‌های آموزشی کودکان در تقویت حس تعلق به مکان (بررسی موردی: مدارس ابتدایی ناحیه دو، شهر شیراز). علوم محیطی، سال چهاردهم (4)، 119-105.##شفیع‌پور یوردشاهی، پریا؛ کیانی، مصطفی و طباطبائیان، مریم (1397). نقش طراحی فضای بازی در پرورش خلاقیت کودکان. معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، 11 (23)، 63-53. ##ضرغامی، اسماعیل؛ نصیری، نگار؛ اژده‌فر، شیرین و اژده‌فر، لیلا (1392). تأثیر عوامل کیفی محیط بر کاهش اختلال رفتاری در کودکان 7-5 سال. پایش، 12 (4)، 414-403.##فلاحت، محمدصادق (1384). نقش طرح کالبدی در حس مکان مسجد. هنرهای زیبا، 9 (22)، 66-57.##مجیب، فرشته؛ انگجی، لیلی؛ یزدان‌دوست، رقیه؛ رحیمی، علیرضا؛ سینایی، نیره؛ معافی، محمود و امیدوار، نسرین (1394). فعالیت‌های آموزشی پیش‌دبستانی. چاپ دوازدهم، تهران: شرکت چاپ و نشرکتاب‌های درسی ایران. ##معاونت آمار و اطلاعات (1398). سالنامه آماری استان اصفهان سال 1397. چاپ اول، تهران: سازمان برنامه‌ و بودجه کشور.##نقره‌کار، عبدالحمید؛ مظفر، فرهنگ؛ صالح، بهرام و شفایی، مینو (2010). طراحی فضای مهدکودک بر اساس رابطه بین صفات خلاقیت و ایده‌های معمارانه. نوآوری‌های آموزشی، 8 (32)، 59-39.##Albanesi, C.; Cicognani, E. & Zani, B. (2007). Sense of community, civic engagement and social well-being in Italian adolescents. Journal of Community & Applied Social Psychology, 17 (6), 387-406.##Arora, V. & Khazanchi, D. (2010). Sense of place in virtual world learning environments: A conceptual exploration. Fifth Midwest Association for Information Systems Conference. Moorhead: Information Systems and Quantitative Analysis Faculty Proceedings & Presentations. 1-7. ##Bailey, E.; Devine-Wright, P. & Batel, S. (2016). Using a narrative approach to understand place attachments and responses to power line proposals: The importance of life-place trajectories. Journal of Environmental Psychology, 20 (48), 200-211. ##Bartholomaeus, C.; Gregoric, C. & Krieg, S. (2016). Young Children as Active Citizens in Local Government: Possibilities and challenges from an Australian perspective. International Journal of Early Childhood, 48 (1), 79-93.##Beery, T. & Jönsson, K. I. (2017). Outdoor recreation and place attachment: Exploring the potential of outdoor recreation within a UNESCO Biosphere Reserve. Journal of Outdoor Recreation and Tourism, 4 (17), 54-63. ##Brown, B. B. & Perkins, D. D. (1992). Disruptions in Place Attachment. Place Attachment. In Altman, I. & Low, S. M. (Eds.). Boston, MA: Springer US. 279-304.##Chawla, L. (1992). Childhood Place Attachments. Place Attachment. In Altman, I. & Low, S. M. (Eds.). Boston, MA: Springer US. 63-86.##Cobb, E. (1977). The ecology of imagination in childhood. London: Routledge and Kegan Paul.##Cunningham, M. (2005). THE EXPANDING WORLDS OF MIDDLE CHILDHOOD. Embodied Geographies. In Kenworthy Teather E. (Ed.). Australia: Taylor & Francis group. 63-86.##Dallago, L.; Lenzi, M.; Perkins, D. D. & Santinello, M. (2011). Place Attachment in Adolescence. Encyclopedia of Adolescence. In Levesque R. J. R. (Ed.). New York, NY: Springer New York. 2083-2091.##Dovey, K. (1990). Refuge and Imagination: Places of Peace in Childhood. Children's Environments Quarterly, 7 (4), 13-17. ##Elliot, A.; Maier, M.; Moller, A.; Friedman, R. & Meinhardt, J. (2007). Color and psychological functioning: The effect of red on performance attainment. Journal of experimental psychology: General, 136 (1), 154-168.##Fjørtoft, I. (2004). Landscape as Playscape: The Effects of Natural Environments on Children's Play and Motor Development. Children, Youth and Environments, 14 (2), 21-44. ##Fleet, A. & Britt, C. (2011). Seeing spaces, inhabiting places. Researching Young Children’s Perspectives: Debating the Ethics and Dilemmas of Educational Research With Children. In: Harcourt, D.; Perry, B. & Waller, T. (Eds). New York: Routledge. 1-224. ##Gadd, K. (2016). Place attachment among children in a street situation in Pelotas, Brazil. Journal of Youth Studies, 19 (10), 1338-1354.##Giuliani, M. V. (2003). Theory of Attachment and Place Attachment. Psychological theories for environmental issues. In Bonnes, M.; Lee, T. & Bonaiuto, M. (Eds.). New York: Routledge. 137-170. ##Halpenny, E. A. (2010). Pro-environmental behaviours and park visitors: The effect of place attachment. Journal of Environmental Psychology, 30 (4), 409-421. ##Harcourt, D.; Perry, B. & Waller, T. (2011). Researching young children's perspectives: Debating the ethics and dilemmas of educational research with children. UK: Taylor & Francis.##Hay, R. (1998). SENSE OF PLACE IN DEVELOPMENTAL CONTEXT. Journal of Environmental Psychology, 18 (1), 5-29. ##Hidalgo, M. C. & Hernandez, B. (2001). PLACE ATTACHMENT: CONCEPTUAL AND EMPIRICAL QUESTIONS. Journal of Environmental Psychology, 21 (3), 273-281. ##Jack, G. (2015). ‘I may not know who I am, but I know where I am from’: the meaning of place in social work with children and families. Child and Family Social Work, 20 (4), 415-423.##Koch, A. B. J. C. & Society. (2018). Children's perspectives on happiness and subjective well-being in preschool. Children & society, 32 (1), 73-83. ##Koller, D. & Farley, M. (2019). Examining elements of children's place attachment. Children's Geographies, 17 (4), 491-500.##Küller, R.; Mikellides, B. & Janssens, J. (2009). Color, Arousal, and Performance-A Comparison of Three Experiments. Color Research & Application, 34 (2), 141-152.##Lewicka, M. (2011). Place attachment: How far have we come in the last 40 years? Journal of Environmental Psychology, 31 (3), 207-230. ##Little, S. & Derr, V. (2020). The Influence of Nature on a Child’s Development: Connecting the Outcomes of Human Attachment and Place Attachment. Research Handbook on Childhoodnature : Assemblages of Childhood and Nature Research. In Cutter-Mackenzie-Knowles, A.; Malone, K. & Barratt Hacking, E. (Eds.). Cham: Springer International Publishing. 151-178.##Massey, D. (1994). Space, Place, and Gender. Minneapolis: University of Minnesota Press.##Moghisi, R.; Mokhtari, S. & Heidari, A. A. (2015). Place attachment in university students. Case study: Shiraz University. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 170, 187-196. ##Morgan, P. (2010). Towards a developmental theory of place attachment. Journal of Environmental Psychology, 30 (1), 11-22. ##Ramkissoon, H. & Mavondo, F. T. (2015). The satisfaction–place attachment relationship: Potential mediators and moderators. Journal of Business Research, 68 (12), 2593-2602. ##Ratcliffe, E. & Korpela, K. (2016). Memory and place attachment as predictors of imagined restorative perceptions of favourite places. Journal of Environmental Psychology, 20 (48), 120-130. ##Scannell, L. & Gifford, R. (2010). The relations between natural and civic place attachment and pro-environmental behavior. Journal of Environmental Psychology, 30 (3), 289-297. ##Scannell, L.; Cox, R. S.; Fletcher, S. & Heykoop, C. J. A. j. o. c. p. (2016). “That was the last time I saw my house”: The importance of place attachment among children and youth in disaster contexts. American Journal of Community Psychology, 58 (1-2), 158-173. ##Sebba, R. (1991). The Landscapes of Childhood:The Reflection of Childhood's Environment in Adult Memories and in Children's Attitudes. Environment & Behavior, 23 (4), 395-422.##Stefaniak, A.; Bilewicz, M. & Lewicka, M. (2017). The merits of teaching local history: Increased place attachment enhances civic engagement and social trust. Journal of Environmental Psychology, 21 (51), 217-225. ##Twigger-Ross, C. L. & Uzzell, D. L. (1996). PLACE AND IDENTITY PROCESSES. Journal of Environmental Psychology, 16 (3), 205-220. ##Ujang, N. (2012). Place attachment and continuity of urban place identity. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 49, 156-167. ##Van der Klis, M. & Karsten, L. (2009). Commuting partners, dual residences and the meaning of home. Journal of Environmental Psychology, 29 (2), 235-245. ##Waddell, M. (2018). Inside lives: Psychoanalysis and the growth of the personality. London: Routledge.##Windsong, E. A. (2010). There is no place like home: Complexities in exploring home and place attachment. The Social Science Journal, 47 (1), 205-214. ##Winnicott, D. W. (2012). The family and individual development. London: Routledge.##URL 1: https://b2n.ir/57858 (access date: 2020/11/20). ##