واکاوی وجوه فرهنگی با بنیان‌های مراسم مذهبی در میراث مسکونی با تأکید بر خانه‌های تاریخی مسلمانان اصفهان Investigating cultural aspects with the foundations of religious ceremonies in residential heritage with an emphasis on on the historic houses of the Muslims in Esfahan 1 1 آیین‌های جمعی همواره در تعامل با خانه، نشان خود را بر کالبد، کارکرد و محتوای آن بر جای گذاشته‌اند. خانه‌هایی با فضاها و عملکرد آیینی، نقش بنیادین در شکل‌دهی ساختار اجتماعی محلات تاریخی و پایه‌های اعتقادی و فرهنگی جامعه ایفا کرده‌اند. برگزاری آیین‌ها و مراسم مذهبی در هر خانه، تقویت‌کننده پیوندهای اجتماعی آن خانه و جامعه محسوب می‌شده است. در این میان در فرهنگ شیعه، مراسم عزاداری ایام محرم و صفر دارای اعتبار معنایی باارزشی است و زمینه‌ساز مجموعه‌ای از آیین‌ها و مراسمی بوده که به مرور عملکرد اجتماعی متنوعی یافته و جزئی از فرهنگ عامه شده است. در دوره صفوی و قاجار به دلیل نقشی که مراسم مذهبی در حیات اجتماعی جامعه ایفا می‌کرد، مکان‌های مشخصی برای برگزاری مراسم مذهبی که مهم‌ترین آنها آیین عاشورایی بود، به وجود آمدند. ابهام در جایگاه بنیان‌های مذهبی و آیینی تأثیرگذار در آفرینش و تداوم میراث مسکونی اصفهان و مغفول ماندن این وجوه در فرآیند حفاظت و شناخت میراث معماری، انگیزه اصلی ورود به پژوهش حاضر بوده است. این پژوهش، در پی پاسخ‌گویی به چگونگی تأثیرگذاری آیین‌های مذهبی خانگی بر وجوه معنایی، کارکردی و کالبد میراث مسکونی بوده است. هدف اصلی در راستای پاسخ‌گویی به چگونگی تأثیرات آیین‌ها و مراسم مذهبی مسلمانان در ساختار خانه‌های تاریخی اصفهان به این قرار است؛ با تحلیل نحوه تعامل آیین‌ها و مراسم مذهبی مسلمانان به‌عنوان یکی از بن‌مایه‌های هویتی- مذهبی ایرانیان در نظام محتوایی- کارکردی و کالبدی میراث مسکونی، به تبیین تغییرات و آثاری که در ساختار خانه‌های تاریخی اصفهان بر جای گذاشته پرداخته شود. این پژوهش، با روش توصیفی- تحلیلی و با هدف توسعه‌ای و با بهره‌گیری از اسناد کتابخانه‌ای، مطالعات میدانی و مصاحبه انجام شده است و یافته‌ها طبق روشی کیفی و از طریق مقایسه و تفسیر، تحلیل شده‌اند. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که تعامل و تداوم پیوند آیین‌های مذهبی و خانه‌های تاریخی اصفهان، باعث آفرینش ابژه‌های عزاداری خانگی شده است. این ابژه‌ها در قالب افزایش فضاها و عناصر مذهبی در خارج مرزهای کالبدی و به صورت هم‌پیوند با خانه و تغییرات در سازمان‌دهی فضایی، فرم تالار، اثاثیه و تزئینات وابسته به معماری تجلی یافته‌اند. 2 Collective rituals have always had an influence on the body, the function and thecontent of houses with an interaction with them. Houses, with space and ritual functionshave played a fundamental role in shaping the social structure of historical neighborhoodsand the religious and cultural foundations of society. Holding religious ceremonies inevery home has strengthened the social bonds of that home with society. In the Shiiteculture, the mourning ceremonies held in Muharram and Saffar are of high semanticvalidity and constitute a set of rituals and ceremonies that have gradually become diverseand part of the community’s culture. During the Safavid and Qajar periods, because ofthe role that religion played in the social life of society, specific places for worship wereestablished, the most prominent of which were the Ashura rituals. The ambiguity of therole of religious communities and rituals in influencing the creation and perpetuation ofEsfahan’s residential heritage and neglecting these aspects in the process of conservationand recognition of architectural heritage has been the main motivation for the presentstudy. This research seeks to answer how home-based religious rituals influence thesemantic, functional, and physical aspects of residential heritage. The following question:How do the religious rituals and rituals of Muslims influence the structure of historichouses in Esfahan was answered in the present study by analyzing the interplay of Muslimrituals and rituals as one of the identity-religious foundations of Iranians in the contentfunctionaland physical system of residential heritage, explaining changes and impactson the structure of Esfahan historical houses to be paid. This research is a descriptiveanalyticalone with the objective of development and by adopting library documents,field studies and interviews. The findings are analyzed by qualitative method throughcomparison and interpretation. The results show that the interaction and continuity ofreligious rituals and historical houses in Esfahan have caused the creation of domesticmourning objects. These objects have been manifested in the form of expanding religiousspaces and elements outside the physical boundaries and in conjunction with homeand changes in spatial organization, hall form, furnishings and architectural-relateddecorations. 1 18 2019/09/4 1398/6/13 2020/05/27 1399/3/7 آزاده حریری Azadeh Hariri دانشگاه هنر اصفهان. Iran haririarc@gmail.com بهنام پدرام Behnam Pedram دانشگاه هنر اصفهان. Iran b.pedram@aui.ac.ir مریم قاسمی سیچانی Maryam Ghasemi Sichani دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان. Iran mghasemi@khuisf.ac.ir Historical houses of Esfahan Religion and ritual Homemade mourning خانه‌های تاریخی اصفهان آیین‌ و مراسم مذهبی عزاداری خانگی قرآن کریم (1361). ترجمه مهدی الهی‌قمشه‌ای، تهران: امیرکبیر. ##آرشیو سازمان میراث فرهنگی (1397) ##آیوازیان، سیمون (1378). نگاهی به معماری منازل موجود در جلفا. دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. مجموعه مقالات سازمان میراث فرهنگی کشور. جلد 1. تهران: شهروند. 484-475.##امان‌البلیه[نسخه خطی] امان‌الله‌بن‌فتحعلی‌شاه (1285 ق.). طلسم‌ها و تعویذها. تهران: کتابخانه ملی ایران. ##امین‌پور، احمد؛ مدنی، رامین و حیاتی، حامد (1396). بررسی چگونگی تجلی آموزه‌های سنتی در کالبد مسکن؛ نمونه موردی: خانه سنتی در اقلیم گرم و خشک ایران. مدیریت شهری، 16 (3)، 458-435. ##ابن بابویه، محمد بن علی (1390). عیون اخبار الرضا. ترجمه محمد تقی آقانجفی، قم: نبوغ. ##اورعی، محبوبه (1396). "طراحی مسکن در شهر خوانسار با رویکرد خانه‌های تاریخی منتسب به عصر قاجار". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، معماری. مؤسسه آموزش عالی سپهر. ##ببری دیزج، مهربان (1388). انواع بیرق و کاربردهای آن در نتایج یک پژوهش عهد ناصری. پیام بهارستان، سال دوم (5)، 930-904.##بهشتیان، عباس (1343). بخشی از گنجینه آثار ملی. چاپ اول، اصفهان: حبل‌المتین.##پدرام، بهنام و حریری، آزاده (1395). خانه‌های تاریخی با نقشی فراتر از مسکن در بافت تاریخی اصفهان. پژوهش‌های معماری اسلامی، سال چهارم (2)، 89-74.##پیربابایی، محمدتقی و سجادزاده، حسن (1390). تعلق جمعی به مکان، تحقق سکونت اجتماعی در محله سنتی. باغ نظر، سال هشتم (16)، 28-17.##تاورنیه (1363). سفرنامه تاورنیه. ترجمه حمید ارباب شیرانی، چاپ اول، تهران: کتابخانه سنایی.##تسبیحی، محمدحسین (1376). خوانسارنامه. چاپ اول، پاکستان: نبیلیه شاه.##تقیان، لاله (1374). درباره تعزیه و تئاتر در ایران. چاپ اول، تهران: مرکز.##جبل‌عاملی، عبدالله (1375). خانه‌های اصفهان در دوران معاصر. مجموعه مقالات اولین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. جلد 4. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور. 136-99. ##حاجی ‌قاسمی‌، کامبیز (1377). گنج‌نامه خانه‌های اصفهان. چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.##حیدری، علی اکبر؛ قاسمیان اصل، عیسی و کیانی، مریم (1396). تحلیل ساختار فضایی خانه‌های سنتی ایران با استفاده از روش نحو فضا؛ مطالعه موردی: مقایسه خانه‌های یزد، کاشان و اصفهان. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال هفتم (28)، 33-21.##دروویل، گاسپار (1367). سفر در ایران. ترجمه منوچهر اعتماد مقدم، چاپ سوم، اصفهان: مانا.##دورکیم، امیل (1383). صور ابتدایی حیات مذهبی. ترجمه نادر سالارزاده، چاپ اول، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی. ##دیبا، داراب؛ ریوالت، فیلیپ و سانتلی، سرژ (1392). خانه‌های اصفهان. ترجمه مریم قاسمی سیچانی، چاپ اول، اصفهان: دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان).##راپاپورت، آمس (1366). منشأ فرهنگی مجتمع‌های زیستی. ترجمه راضیه رضازاده، چاپ اول، تهران: جهاد دانشگاهی دانشگاه علم و صنعت ایران. ##رایس، کلارا کولیور (1383). زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنها. ترجمه اسدالله آزاد، چاپ اول، تهران: کتابدار. ##رنجبر، محمود و ستوده، هدایت‌اله (1380). مردم‌شناسی متکی بر فرهنگ مردمی ایران. چاپ اول، تهران: دانش آفرین. ##روزنامه چهره‌نما (1284). سال دوم، شماره 11. ##رهروری پوده، ساناز؛ ولی بیگ، نیما؛ دهقان، نرگس و مسعود، محمد (1397). گونه‌شناسی کالبدی فضاهای اصلی خانه‌های چند طرف ساخت شهر اصفهان در گسترۀ شکل تهرنگ. صفه، سال بیست و هشتم (82)، 148-127.##سازمان حفاظت آثار ملی (1352)##سالک، سمانه؛ قرائتی، مهران و اولیاء، محمدرضا (1391). مطالعه تطبیقی خانه‌های بازرگانان ارمنی و اصفهان سده‌های یازدهم و سیزدهم هجری قمری با نگاه به عوامل اعتقادی و اجتماعی تأثیرگذار. مطالعات تطبیقی هنر، سال دوم (4)، 68-53. ##سالور، قهرمان‌ میرزا (1374). روزنامه‌ خاطرات‌ عین‌السلطنه‌. به‌ کوشش‌ مسعود سالور و ایرج‌ افشار، چاپ اول، تهران: اساطیر. ##شاردن، ژان (1379). سفرنامه شاردن. ترجمه حسین عریضی، چاپ اول، اصفهان: گل‌ها.##شیخ رضایی، انیسه و آذری، زهرا (1377). گزارش‌های نظمیه از محلات تهران، راپورت وقایع مختلف محلات تهران. چاپ اول، تهران: سازمان اسناد ملی ایران. ##صنیع‌زاده، عباس (منتشرنشده). «مرمت خانه ارسطوئی». مصاحبه‌ توسط مریم قاسمی سیچانی.##طبری، محمد بن جریر (1362). تاریخ الطبری، (تاریخ الرسل و الملوک). ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر. ##ع‍ب‍اس‍ی‌، م‍ه‍دی (1371). تاریخ تکایا و عزاداری قم: با گزیده‌ای از سروده‌های شاعران قمی و تصاویر تاریخی. چاپ اول، قم: نور مطاف. ##عرب، یاسر (1397). تهیه عکس جهت مستندسازی خانه‌های تاریخی اصفهان. ##علی‌الحسابی، مهران و پای‌کن، عصمت (1394). بازشناسی اثر آیین‌های عاشورایی بر شهر ایرانی، بررسی موردی: شهر لاهیجان. نامه معماری و شهرسازی، سال هفتم (14)، 96-77.##فروغی ابری‌، اصغر (1388). ایرانیان و عزاداری عاشورا: مراسم سوگواری در گذر تاریخ. چاپ اول، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌ خمینی. ##قاسمی سیچانی، مریم و حریری، آزاده (منتشرنشده) (الف). مصاحبه با مهدی کیوان نواده حاج زرگرباشی، دکترای تاریخ و استاد بازنشسته دانشگاه اصفهان. مکان مصاحبه: کتابخانه شخصی مهدی کیوان. ##قاسمی سیچانی، مریم و معماریان، غلامحسین (1389). گونه‌شناسی خانه دوره قاجار در اصفهان. هویت شهر، سال چهارم (7)، 94-87.##قاسمی سیچانی، مریم؛ حریری، آزاده و پدرام، بهنام (1397). تبیین نظام طبقه‌بندی اسناد و شواهد تاریخی در مطالعات میراث مسکونی اصفهان. پژوهش‌های تاریخی، سال دهم (3)، 102-77.##کاراپتیان، کاراپت (1385). خانه‌های ارامنه جلفای نو اصفهان. ترجمه مریم قاسمی سیچانی، چاپ اول، تهران: فرهنگستان هنر.##کارلا سرنا (1363). سفرنامه مادام کارلا سرنا. ترجمه علی اصغر سعیدی، چاپ اول، تهران: زوار. ##کنتوری، میرحامد حسین (1378). خلاصه عبقات الانوار؛ حدیث أنا مدینه العلم. تصحیح علی حسینی میلانی، ترجمه محمدباقر محبوب القلوب، تهران: مؤسسه نبا. ##کیوان، مهدی (منتشرنشده). "بررسی تاریخ شفاهی پیرامون خانه‌های تاریخی اصفهان". مصاحبه‌ توسط مریم قاسمی سیچانی و آزاده حریری. ##مستوفی، عبدالله (1343). شرح زندگانی من، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه. چاپ پنجم، جلد 1، تهران: زوار.##مهدوی‌، مصلح‌الدین (1371). خاندان‌ شیخ‌الاسلام‌ اصفهان‌ در طول‌ چهارصد سال‌ از علامه‌ محقق‌ سبزواری‌ تا دکتر علی‌ شیخ‌الاسلام‌. چاپ اول، اصفهان: گلبهار. ##میراحمدی، مریم (1369). دین و دولت در عصر صفوی. چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.##نقی‌زاده، محمد (1389). تحلیل و طراحی فضای شهری. چاپ اول، تهران: جهاد دانشگاهی.##Morier, James, j. (1812). A journey through Persia, Armenia, and Asia Minor to Constantinopole, on the yeats 1808 and 1809. London: Printed for Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown.##URL 1: www.yeknet.ir (access date: 2019/08/30).##قرآن کریم (1361). ترجمه مهدی الهی‌قمشه‌ای، تهران: امیرکبیر. ##آرشیو سازمان میراث فرهنگی (1397) ##آیوازیان، سیمون (1378). نگاهی به معماری منازل موجود در جلفا. دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. مجموعه مقالات سازمان میراث فرهنگی کشور. جلد 1. تهران: شهروند. 484-475.##امان‌البلیه[نسخه خطی] امان‌الله‌بن‌فتحعلی‌شاه (1285 ق.). طلسم‌ها و تعویذها. تهران: کتابخانه ملی ایران. ##امین‌پور، احمد؛ مدنی، رامین و حیاتی، حامد (1396). بررسی چگونگی تجلی آموزه‌های سنتی در کالبد مسکن؛ نمونه موردی: خانه سنتی در اقلیم گرم و خشک ایران. مدیریت شهری، 16 (3)، 458-435. ##ابن بابویه، محمد بن علی (1390). عیون اخبار الرضا. ترجمه محمد تقی آقانجفی، قم: نبوغ. ##اورعی، محبوبه (1396). "طراحی مسکن در شهر خوانسار با رویکرد خانه‌های تاریخی منتسب به عصر قاجار". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، معماری. مؤسسه آموزش عالی سپهر. ##ببری دیزج، مهربان (1388). انواع بیرق و کاربردهای آن در نتایج یک پژوهش عهد ناصری. پیام بهارستان، سال دوم (5)، 930-904.##بهشتیان، عباس (1343). بخشی از گنجینه آثار ملی. چاپ اول، اصفهان: حبل‌المتین.##پدرام، بهنام و حریری، آزاده (1395). خانه‌های تاریخی با نقشی فراتر از مسکن در بافت تاریخی اصفهان. پژوهش‌های معماری اسلامی، سال چهارم (2)، 89-74.##پیربابایی، محمدتقی و سجادزاده، حسن (1390). تعلق جمعی به مکان، تحقق سکونت اجتماعی در محله سنتی. باغ نظر، سال هشتم (16)، 28-17.##تاورنیه (1363). سفرنامه تاورنیه. ترجمه حمید ارباب شیرانی، چاپ اول، تهران: کتابخانه سنایی.##تسبیحی، محمدحسین (1376). خوانسارنامه. چاپ اول، پاکستان: نبیلیه شاه.##تقیان، لاله (1374). درباره تعزیه و تئاتر در ایران. چاپ اول، تهران: مرکز.##جبل‌عاملی، عبدالله (1375). خانه‌های اصفهان در دوران معاصر. مجموعه مقالات اولین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران. جلد 4. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور. 136-99. ##حاجی ‌قاسمی‌، کامبیز (1377). گنج‌نامه خانه‌های اصفهان. چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.##حیدری، علی اکبر؛ قاسمیان اصل، عیسی و کیانی، مریم (1396). تحلیل ساختار فضایی خانه‌های سنتی ایران با استفاده از روش نحو فضا؛ مطالعه موردی: مقایسه خانه‌های یزد، کاشان و اصفهان. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، سال هفتم (28)، 33-21.##دروویل، گاسپار (1367). سفر در ایران. ترجمه منوچهر اعتماد مقدم، چاپ سوم، اصفهان: مانا.##دورکیم، امیل (1383). صور ابتدایی حیات مذهبی. ترجمه نادر سالارزاده، چاپ اول، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی. ##دیبا، داراب؛ ریوالت، فیلیپ و سانتلی، سرژ (1392). خانه‌های اصفهان. ترجمه مریم قاسمی سیچانی، چاپ اول، اصفهان: دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان).##راپاپورت، آمس (1366). منشأ فرهنگی مجتمع‌های زیستی. ترجمه راضیه رضازاده، چاپ اول، تهران: جهاد دانشگاهی دانشگاه علم و صنعت ایران. ##رایس، کلارا کولیور (1383). زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنها. ترجمه اسدالله آزاد، چاپ اول، تهران: کتابدار. ##رنجبر، محمود و ستوده، هدایت‌اله (1380). مردم‌شناسی متکی بر فرهنگ مردمی ایران. چاپ اول، تهران: دانش آفرین. ##روزنامه چهره‌نما (1284). سال دوم، شماره 11. ##رهروری پوده، ساناز؛ ولی بیگ، نیما؛ دهقان، نرگس و مسعود، محمد (1397). گونه‌شناسی کالبدی فضاهای اصلی خانه‌های چند طرف ساخت شهر اصفهان در گسترۀ شکل تهرنگ. صفه، سال بیست و هشتم (82)، 148-127.##سازمان حفاظت آثار ملی (1352)##سالک، سمانه؛ قرائتی، مهران و اولیاء، محمدرضا (1391). مطالعه تطبیقی خانه‌های بازرگانان ارمنی و اصفهان سده‌های یازدهم و سیزدهم هجری قمری با نگاه به عوامل اعتقادی و اجتماعی تأثیرگذار. مطالعات تطبیقی هنر، سال دوم (4)، 68-53. ##سالور، قهرمان‌ میرزا (1374). روزنامه‌ خاطرات‌ عین‌السلطنه‌. به‌ کوشش‌ مسعود سالور و ایرج‌ افشار، چاپ اول، تهران: اساطیر. ##شاردن، ژان (1379). سفرنامه شاردن. ترجمه حسین عریضی، چاپ اول، اصفهان: گل‌ها.##شیخ رضایی، انیسه و آذری، زهرا (1377). گزارش‌های نظمیه از محلات تهران، راپورت وقایع مختلف محلات تهران. چاپ اول، تهران: سازمان اسناد ملی ایران. ##صنیع‌زاده، عباس (منتشرنشده). «مرمت خانه ارسطوئی». مصاحبه‌ توسط مریم قاسمی سیچانی.##طبری، محمد بن جریر (1362). تاریخ الطبری، (تاریخ الرسل و الملوک). ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر. ##ع‍ب‍اس‍ی‌، م‍ه‍دی (1371). تاریخ تکایا و عزاداری قم: با گزیده‌ای از سروده‌های شاعران قمی و تصاویر تاریخی. چاپ اول، قم: نور مطاف. ##عرب، یاسر (1397). تهیه عکس جهت مستندسازی خانه‌های تاریخی اصفهان. ##علی‌الحسابی، مهران و پای‌کن، عصمت (1394). بازشناسی اثر آیین‌های عاشورایی بر شهر ایرانی، بررسی موردی: شهر لاهیجان. نامه معماری و شهرسازی، سال هفتم (14)، 96-77.##فروغی ابری‌، اصغر (1388). ایرانیان و عزاداری عاشورا: مراسم سوگواری در گذر تاریخ. چاپ اول، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌ خمینی. ##قاسمی سیچانی، مریم و حریری، آزاده (منتشرنشده) (الف). مصاحبه با مهدی کیوان نواده حاج زرگرباشی، دکترای تاریخ و استاد بازنشسته دانشگاه اصفهان. مکان مصاحبه: کتابخانه شخصی مهدی کیوان. ##قاسمی سیچانی، مریم و معماریان، غلامحسین (1389). گونه‌شناسی خانه دوره قاجار در اصفهان. هویت شهر، سال چهارم (7)، 94-87.##قاسمی سیچانی، مریم؛ حریری، آزاده و پدرام، بهنام (1397). تبیین نظام طبقه‌بندی اسناد و شواهد تاریخی در مطالعات میراث مسکونی اصفهان. پژوهش‌های تاریخی، سال دهم (3)، 102-77.##کاراپتیان، کاراپت (1385). خانه‌های ارامنه جلفای نو اصفهان. ترجمه مریم قاسمی سیچانی، چاپ اول، تهران: فرهنگستان هنر.##کارلا سرنا (1363). سفرنامه مادام کارلا سرنا. ترجمه علی اصغر سعیدی، چاپ اول، تهران: زوار. ##کنتوری، میرحامد حسین (1378). خلاصه عبقات الانوار؛ حدیث أنا مدینه العلم. تصحیح علی حسینی میلانی، ترجمه محمدباقر محبوب القلوب، تهران: مؤسسه نبا. ##کیوان، مهدی (منتشرنشده). "بررسی تاریخ شفاهی پیرامون خانه‌های تاریخی اصفهان". مصاحبه‌ توسط مریم قاسمی سیچانی و آزاده حریری. ##مستوفی، عبدالله (1343). شرح زندگانی من، یا، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه. چاپ پنجم، جلد 1، تهران: زوار.##مهدوی‌، مصلح‌الدین (1371). خاندان‌ شیخ‌الاسلام‌ اصفهان‌ در طول‌ چهارصد سال‌ از علامه‌ محقق‌ سبزواری‌ تا دکتر علی‌ شیخ‌الاسلام‌. چاپ اول، اصفهان: گلبهار. ##میراحمدی، مریم (1369). دین و دولت در عصر صفوی. چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.##نقی‌زاده، محمد (1389). تحلیل و طراحی فضای شهری. چاپ اول، تهران: جهاد دانشگاهی.##Morier, James, j. (1812). A journey through Persia, Armenia, and Asia Minor to Constantinopole, on the yeats 1808 and 1809. London: Printed for Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown.##URL 1: www.yeknet.ir (access date: 2019/08/30). ##

تبیین خوانش الگومحور در آموزش تاریخ معماری و سنجش میزان اثربخشی آن بر ایده‌پردازی و خلق اثر دانشجویان معماری Explaining Pattern-Based Reading in TeachingArchitectural History and Evaluating its Effectivenesson Architecture Students’ Ideation and Insights 1 1 در مقاله‌ پیش رو، ضرورت اثربخشی و به‌کارگیری دانش تاریخ در امر طراحی معماری مطرح است. به‌عبارتی، اینکه چگونه داده‌های تاریخی می‌توانند رهیافتی جهت ارتقای بینش طراحی در دانشجویان باشند. بررسی و تحلیل ادبیات موضوع نشان می‌دهد یکــی از چالش‌های آمــوزش معمــاری، کمــک بــه دانشــجویان در مرحله ایده‌آفرینــی است. بر این اساس، یﮑﻰ از ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎیﻰ ﮐﻪ در ﻓﺮآیﻨﺪ ﻃﺮاﺣﻰ ﺗﻮﺳــﻂ ﻃﺮاﺣﺎن و داﻧﺸــﺠﻮیﺎن اﻧﺠﺎم می‌پذیرد، رﺟﻮع ﺑﻪ پیشینه‌ها و طرح‌های ﻣﺸﺎﺑﻪ اﺳــﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮایﻦ، ﺟﺴــﺘﺠﻮی اﺑﺰارﻫﺎیﻰ ﮐﻪ بتوانند در استفاده روﺷﻤﻨﺪ از پیشینه‌ها و ﺗﻤﺮﮐﺰ ﺑﺮ ویژگی‌های ﺑﻨﯿﺎدیﻦ آنها ﻣﺆﺛﺮ باشند، ﺑﺎاﻫﻤﯿﺖ خواهد بود. مناسب‌ترین راه‌حل پیش رو، هدفمند نمودن آموزش تاریخ معماری با تغییر در الگوهای تدریس و آموزش شیوه‌ها و روش‌های صحیح اقتباس از پیشینه‌ها به دانشجویان و روش‌های کاربردی جهت دست‌یابی به عناصر و الگوهای مناسب طراحی است. در مقاله پیش رو مفروض است که الگویابی و الگوخوانی از مصادیق معماری و بسط تصویری، مفهومی و تعمیم به نیازهای معاصر در آموزش تاریخ معماری، بر کیفیت و تنوع ایده‌پردازی دانشجویان معماری تأثیر مثبت می‌گذارد. ﺑﻨﺎﺑﺮایﻦ، مهم‌ترین ﭘﺮﺳﺶ‌های ایﻦ ﭘﮋوﻫﺶ آن اﺳﺖ ﮐﻪ کاربست خوانش الگو‌محور در آموزش تاریخ معماری، چه تأثیری بر فرآیند ایده‌پردازی و خلق اثر دانشجویان معماری دارد؟ و مؤلفه‌های خوانش الگومحور در آموزش تاریخ معماری چه هستند؟ لذا با هدف دست‌یابی به راهکارهای کاربردی کردن الگوها و مفاهیم مصادیق تاریخ معماری در طراحی معمارانه با استفاده از خوانش الگومحور در آموزش تاریخ معماری، از روش ترکیبی (کیفی-کمی) و با راهبرد تجربی و همچنین از ابزار مطالعه مبنایی کتابخانه‌ای (از طریق مطالعه و بررسی نظریه‌ها و تعاریف مرتبط)، پرسش‌نامه دانشجویان (تحلیل محتوا)، مطالعه میدانی و در آخر، اجرای پیش‌آزمون و پس‌آزمون و تحلیل نتایج آن بهره برده شده است. با استناد به نتایج استخراج‌شده از آزمون‌ها و پس از کنترل کردن تأثیر نتایج پیش‌آزمون، کیفیت و تنوع ایده‌پردازی گروه گواه و آزمایش، اختلاف معناداری با هم داشته و با توجه به بالا بودن میانگین گروه آزمایش، این به منزله‌ تأثیر مثبت کاربست خوانش الگومحور در آموزش تاریخ معماری بر کیفیت و تنوع ایده‌پردازی و خلق اثر دانشجویان معماری بوده است. 2 In the following article, the necessity of effectiveness and application of historicalknowledge in architectural design is discussed. In other words, how historical data canbe an approach to enhance students’ design insights. A review of the literature suggeststhat one of the challenges of teaching architecture is helping students in the process ofcreating new ideas. Accordingly, one of the processes pursued by the designers and thestudents is referring to similar designs and the literature. Therefore, searching for tools andequipment that can help use previous literature and focus on their fundamental features,is of importance. The most appropriate leading-edge solution is to target architecturalhistory education by changing the teaching patterns that attempt to create contexts as wellas teaching students the correct ways and methods of adopting backgrounds to studentsand recall applications for achieving appropriate design elements and patterns so that theycan be used in today’s architecture in a new way. This study seeks to identify pattern-basedreading which is related to architecture and is a need for modern education of architecturalhistory, which will have a positive impact on the quality and variety of ideation of studentsmajoring in architecture. Therefore, the most important research questions of this studyare: what is the effect of pattern-based reading on the ideation process of students majoringin architecture? And what are the components of pattern-based reading in teachingarchitectural history? Hence, the present paper aims to find solutions to the application ofpatterns and concepts of architectural history in architectural design using pattern-basedreading in architectural history teaching through a qualitative-quantitative approach withempirical as well as a library-based research tools (through studying related theories anddefinitions), student questionnaire (content analysis), and field study through participatoryand non-participatory observation and finally, pre-test and post-test implementationand analysis of its results. By referring to the results obtained from the tests, and aftercontrolling the effect of the pre-test, the quality, and the variety in the ideas provided,there was a significant difference and since the experimental groups mean score was high,this indicated the positive effect of pattern-based reading in the instruction of architecturalhistory on the quality, variety of ideas, and art works created by students of architecture 19 34 2019/09/42019/12/29 1398/10/8 2020/05/272020/10/10 1399/7/19 حمید غیاث hamid ghiyas دانشکده سما خوراسگان ایران h.ghiyas77@hotmail.com احمد امین پور ahmad aminpour دانشگاه هنر اصفهان ایران aminpoor@aui.ac.ir مهدی حمزه نژاد mehdi hamzenejad دانشگاه علم و صنعت ایران hamzenejad@iust.ac.ir Education Learning Pattern Pattern-Based reading Ideology Quality of idea Variety of idea Success Satisfaction یادگیری الگو خوانش الگومحور کیفیت ایده‌پردازی تنوع ایده‌پردازی آنتونیادس، آﻧﺘﻮﻧﻰﺳﻰ (1391). ﺑﻮﻃﯿﻘﺎی ﻣﻌﻤﺎری؛ آﻓﺮیﻨﺶ در ﻣﻌﻤﺎری. ترجمه اﺣﻤﺪرﺿﺎ آی، چاپ هشتم، ﺗﻬﺮان: ﺳﺮوش.##استرنبرگ، رابرت (1387). روان‌شناسی شناختی. ترجمه کمال خرازی و الهه حجازی، چاپ نهم، تهران، سمت.##اسلامی، سید غلامرضا و دری جبروتی، احسان (1392). بهبود کیفی طراحی بر پایه مدیریت بهینه عوامل مؤثر. دو فصلنامه مطالعات معماری ایران، 2 (3)، 84-67. ##بخشی، محمود و آهنچیان، محمدرضا (1392). الگوی پیش‌بینی پیشرفت تحصیلی: نقش تفکر انتقادی و راهبردهای خودتنظیمی یادگیری. مجله آموزش در علوم پزشکی، 13 (2)، 153. ##برت، ﺗﺮی (1391). ﻧﻘﺪ ﻫﻨﺮ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻫﻨﺮ ﻣﻌﺎﺻر. ترجمه ﮐﺎﻣﺮان ﻏﺒﺮایﻰ، ﺗﻬﺮان: ﮐﺘﺎب ﻧﺸﺮ ﻧﯿﮑﺎ.##بیابانگرد، اسماعیل (1384). روان‌شناسی تربیتی. چاپ اول، ﺗﻬﺮان: رشد. ##حسینی، اکرم‌السادات و معماریان، ربابه (1387). تأثیر به‌کارگیری الگوی بدیعه‌پردازی در آموزش مفهوم مراقبت تسکینی در کودکان بر خلاقیت نوشتاری و عملکرد تحصیلی دانشجویان پرستاری. مجله آموزش در علوم پزشکی، 9 (3)، 248-239. ##خوئی، ﺣﻤﯿﺪرﺿﺎ (1379). "ﻧﻘﺪ و شبه نقد؛ ﺗﺄﻣﻠﻰ در مواضع منتقدین در نقد آثار معماری". رساله دکتری، معماری. تهران: دانشگاه تهران. ##رادمهر، مهسا و حمزه‌نژاد، مهدی (1396). تحلیل اصول فضایی و الگوگزینی بهینه در معماری الگوگرای معاصر ایران، بررسی موردی: سازمان میراث فرهنگی کشور. دو فصلنامه نامۀ مطالعات معماری ایران، 6 (11)، 148. ##سیف، علی اکبر (1384). سنجش فرآیند و فرآورده یادگیری: روش‌های قدیم و جدید. چاپ اول، تهران: دوران.##کارول، ﻧﻮﺋﻞ (1393). درﺑﺎره ﻧﻘﺪ؛ ﮔﺬری ﺑﺮ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻧﻘﺪ. ترجمه ﺻﺎﻟﺢ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﻰ، چاپ اول، ﺗﻬﺮان: ﻧﻰ. ##گلیجانی مقدم، نسرین (1384). تاریخ‌شناسی معماری ایران. چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. ##ندیمی، حمید (1377). درآمدی بر مبحث انسجام در آموزش معماری. هنرنامه، (76)، 18. ##Hazel & Roenisch, Rowan (2005). Understanding Architecture: An Introduction to Architecture and Architectural History. 2 edition. London: Routledge. ##Lawson, B. (2004). Schemata, gambits and precedent: some factors in design expertise. Design Studies, 25, 100-103. ##Santrock, John W. (1991). Psychology: The Science of Mind and Behavior. 3rd edition. W.C. Brown.##Wang, T. (2009). Rethinking teaching with information and communication technologies (ICTs) in architectural education. Teaching and Teacher Education, 25 (8), 32-40.##آنتونیادس، آﻧﺘﻮﻧﻰﺳﻰ (1391). ﺑﻮﻃﯿﻘﺎی ﻣﻌﻤﺎری؛ آﻓﺮیﻨﺶ در ﻣﻌﻤﺎری. ترجمه اﺣﻤﺪرﺿﺎ آی، چاپ هشتم، ﺗﻬﺮان: ﺳﺮوش.##استرنبرگ، رابرت (1387). روان‌شناسی شناختی. ترجمه کمال خرازی و الهه حجازی، چاپ نهم، تهران، سمت.##اسلامی، سید غلامرضا و دری جبروتی، احسان (1392). بهبود کیفی طراحی بر پایه مدیریت بهینه عوامل مؤثر. دو فصلنامه مطالعات معماری ایران، 2 (3)، 84-67. ##بخشی، محمود و آهنچیان، محمدرضا (1392). الگوی پیش‌بینی پیشرفت تحصیلی: نقش تفکر انتقادی و راهبردهای خودتنظیمی یادگیری. مجله آموزش در علوم پزشکی، 13 (2)، 153. ##برت، ﺗﺮی (1391). ﻧﻘﺪ ﻫﻨﺮ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻫﻨﺮ ﻣﻌﺎﺻر. ترجمه ﮐﺎﻣﺮان ﻏﺒﺮایﻰ، ﺗﻬﺮان: ﮐﺘﺎب ﻧﺸﺮ ﻧﯿﮑﺎ.##بیابانگرد، اسماعیل (1384). روان‌شناسی تربیتی. چاپ اول، ﺗﻬﺮان: رشد. ##حسینی، اکرم‌السادات و معماریان، ربابه (1387). تأثیر به‌کارگیری الگوی بدیعه‌پردازی در آموزش مفهوم مراقبت تسکینی در کودکان بر خلاقیت نوشتاری و عملکرد تحصیلی دانشجویان پرستاری. مجله آموزش در علوم پزشکی، 9 (3)، 248-239. ##خوئی، ﺣﻤﯿﺪرﺿﺎ (1379). "ﻧﻘﺪ و شبه نقد؛ ﺗﺄﻣﻠﻰ در مواضع منتقدین در نقد آثار معماری". رساله دکتری، معماری. تهران: دانشگاه تهران. ##رادمهر، مهسا و حمزه‌نژاد، مهدی (1396). تحلیل اصول فضایی و الگوگزینی بهینه در معماری الگوگرای معاصر ایران، بررسی موردی: سازمان میراث فرهنگی کشور. دو فصلنامه نامۀ مطالعات معماری ایران، 6 (11)، 148. ##سیف، علی اکبر (1384). سنجش فرآیند و فرآورده یادگیری: روش‌های قدیم و جدید. چاپ اول، تهران: دوران.##کارول، ﻧﻮﺋﻞ (1393). درﺑﺎره ﻧﻘﺪ؛ ﮔﺬری ﺑﺮ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻧﻘﺪ. ترجمه ﺻﺎﻟﺢ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﺋﻰ، چاپ اول، ﺗﻬﺮان: ﻧﻰ. ##گلیجانی مقدم، نسرین (1384). تاریخ‌شناسی معماری ایران. چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. ##ندیمی، حمید (1377). درآمدی بر مبحث انسجام در آموزش معماری. هنرنامه، (76)، 18. ##Hazel & Roenisch, Rowan (2005). Understanding Architecture: An Introduction to Architecture and Architectural History. 2 edition. London: Routledge. ##Lawson, B. (2004). Schemata, gambits and precedent: some factors in design expertise. Design Studies, 25, 100-103. ##Santrock, John W. (1991). Psychology: The Science of Mind and Behavior. 3rd edition. W.C. Brown.##Wang, T. (2009). Rethinking teaching with information and communication technologies (ICTs) in architectural education. Teaching and Teacher Education, 25 (8), 32-40. ##

شناخت حریم در معماری با رویکردی پدیدارشناختی Understanding Harim in Architecture with a Phenomenological Approach 1 1 معماری، بازتاب فهم انسان از پیوندهای وجودی با عالم است و منجر به خلق مکان‌ها می‌شود. هر مکان با مرزهای خود حریمی را به تعین می‌رساند که تجلی پیوندهای وجودی انسان است. این ارتباطِ نزدیک میان مرز و حریم می‌تواند به یکسان انگاشتن این دو مفهوم منجر شود. حال آنکه اگرچه هر حریمی الزاماً به صورت مرز تعین می‌یابد، مرز با حریم تفاوت دارد و همچنین، هر مرزی لزوماً تعین حریم نیست. کار معماری همواره با تعیین حدود و مرزها همراه است. این از طرفی مشخص می‌کند که پرداختن به مفاهیم مرز و حریم، موضوعی مهم در معماری است، ولی از طرف دیگر ممکن است موجب تقلیل در مفهوم حریم شود؛ به این معنا که چنین مفهومی چیزی اعتباری تلقی شود که نسبتی میان آن و معنای بنیادین معماری برقرار نیست و تنها نسبت آن با کالبد اثر معماری است. هدف این پژوهش، تبیین نظری ضرورت حریم است و برای نیل به آن، به پرسش از خاستگاه حریم پرداخته‌ایم. در این پژوهش که با روش استدلال منطقی و در حوزه پژوهش‌های کیفی انجام شده، عمده استدلال‌ها بر پایه نظریه اندیشمندانی است که با رویکردی پدیدارشناختی به معماری نگریسته‌اند. در این رهگذر پس از بررسی و ریشه‌شناسی واژه حریم، برای درک جایگاه آن در معماری، ارتباط سه‌گانه انسان، مکان و حریم بررسی شده است و نتایج زیر به‌دست‌ آمده‌اند؛ حریم، برخاسته از وجود انسان و پیوندهایی است که با ماسوای خود برقرار می‌کند و امری تکوینی است؛ قضاوت درباره مکان و معیار اصیل و حقیقی بودن آن، مبتنی بر حریم و کمال تعین آن است. شکل حریم، برخاسته از همان وجود موجودات است؛ هم وصل می‌کند و هم موجب فصل می‌شود؛ در ظهور آن مفهوم هندسی ناب نیست، بلکه بازتاب‌دهنده ابعاد وجودی موجود است و مبتنی بر مراتب پیوندهای وجودی انسان، قابلیت ایجاد یک طیف پیوسته از بیرونِ بیرون به درونِ درون را دارد. 2 Architecture reflects the human perception of their existential relations with the world andtherefore it creates meaningful places. Every place with its boundaries concretizes a Harim, whichis the manifestation of such existential relations. This interrelation between the boundary (Marz)and the Harim may cause us to assume them both the same, but these two are different. Althoughevery Harim has its boundaries, not every demarcation concretizes Harim. In architecture, onthe one hand, which always entails demarcation; paying attention to these conceptions is provedto be essential. On the other hand, though, it may cause to demote the conception of Harim toanother thing; consequently, this conception is likely to be regarded as a nominal one without anyrelations between it and fundamental meaning of architecture and it is just related with the bodyof architectural works. This research intends to explain theoretically that Harim is an essentialconcept in architecture. To achieve the intended purpose, the research seeks to find the originof Harim. Here, the research methodology, which is in the qualitative sphere, is grounded inlogicality. The majority of its arguments are founded on scholars’ phenomenological theories ofarchitecture. Accordingly, after studying about the word Harim and examining its etymology,the relation between three conceptions of human, place, and harim has been investigated tounderstand its status in architecture. The results are Harim:Which is a formative theorem is originated from human existence and their relationswith otherness.Judgments about Place and its authenticity and rightness is founded on Harim and itsideal concreteness. The form of Harim is the consequence of the very existence of beings.It connects and disconnects.Its emergence is not an absolute geometrical concept but it reflects existential aspectsof beings;Based on hierarchies of human’s existential relations, is able to create a continuousspectrum from the out of outside to the inside of in. (the utter outside to the utter inside). 35 48 2019/09/42019/12/292019/12/7 1398/9/16 2020/05/272020/10/102020/09/13 1399/6/23 نوید نحوی Navid Nahvi دانشگاه هنر اصفهان ایران n.nahvi@aui.ac.ir محمدرضا رحیم‌زاده Mohammadreza Rahimzadeh دانشگاه هنر اصفهان ایران m.rahimzadeh@art.ac.ir مهدی سعدوندی Mahdi Saedvandi دانشگاه هنر اصفهان ایران m.saedvandi@aui.ac.ir Harim Architecture Place Boundary Phenomenology حریم معماری مکان مرز پدیدارشناسی آذرنوش، آذرتاش (1389). فرهنگ معاصر عربی-فارسی. بر اساس فرهنگ عربی-انگلیسی هانس ور. چاپ دوازدهم، تهران: نی. ##آلتمن، ایروین (1382). محیط و رفتارهای اجتماعی. ترجمه علی نمازیان، چاپ اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی. ##الیاده، میرچا (1375). مقدس و نامقدس. ترجمه نصرالله زنگویی، چاپ اول، تهران: سروش.##بدیعی، ناهید (1382). "جداره‌ها: حریم وصل". رساله دکتری، معماری. دانشگاه تهران. ##بهشتی، سید محمد و قیومی، مهرداد (1388). فرهنگ‌نامۀ معماری ایران در مراجع فارسی. ج 1: اصطلاحات و مفاهیم. تهران: دانشنامۀ تاریخ معماری ایران‌شهر.##پالاسما، یوهانی (1389). هویت، حریم خصوصی و مأوا. ترجمه امیر امجد. مجله صنعت سینما، سال هشتم (97)، 121-116. ##پرتوی، پروین (1387). پدیدارشناسی مکان. چاپ اول، تهران: فرهنگستان هنر. ##خداپرستی، فرج‌الله (1376). فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسی. چاپ اول، شیراز: دانشنامه فارس. ##دهخدا، علی اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. ##رضاخانی، ژیلا (1392). "مفصل در معماری؛ نسبت میان اجزای معماری در حل مفصل". رساله دکتری، معماری. دانشگاه تهران. ##رلف، ادوارد (1389). مکان و بی‌مکانی. ترجمه محمدرضا نقصان محمدی، کاظم مندگاری و زهیر متکی، چاپ اول، تهران: آرمانشهر. ##شایگان، داریوش (1356). آسیا در برابر غرب. چاپ اول، تهران: امیرکبیر. ##شیاسی، ایمان (1389). “حریم و محرمیت در خانه‌های محلات تاریخی اصفهان، تحقیق در نظم و مراتب حریم در خانه‌های محله‌های جوباره و گلبهار اصفهان". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مطالعات معماری ایران. تهران: دانشگاه شهید بهشتی. ##صفی پورطاب ثراه، عبدالرحیم بن عبدالکریم (1377 ه.ق.). منتهی الارب فی لغه العرب، عربی-فارسی. تهران. ##کالن، گوردون (1382). گزیدۀ منظر شهری. ترجمه منوچهر طبیبیان، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران. ##کلمن، ناتانیل (1396). لوفور برای معماران. ترجمه سپیده برزگر، چاپ اول، تهران: فکر نو. ##لنگ، جان (1388). آفرینش نظریه معماری. ترجمه علیرضا عینی‌فر، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. ##معطوف، لویس (1387). فرهنگ المنجد-عربی فارسی. ترجمه محمد بندر ریگی، چاپ اول، جلد اول، تهران: نی. ##معماریان، غلامحسین (1389). سیری در مبانی نظری معماری. چاپ اول، تهران: سروش دانش. ##معین، محمد (1371). فرهنگ فارسی معین. چاپ هشتم، تهران: امیرکبیر. ##مک‌کواری، جان (1377). فلسفۀ وجودی. ترجمه محمدسعید حنایی کاشانی، چاپ اول، تهران: هرمس. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1353). هستی، فضا و معماری. ترجمه محمد حسن حافظی، چاپ اول، تهران: تهران. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1372). هایدگر و معماری پسامدرن. ترجمه کاوه میرعباسی. مجله کیهان فرهنگی، (101)، 18-16. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1382). گزینه‌ای از معماری: معنا و مکان. ترجمه ویدا نوروز برازجانی، چاپ اول، تهران: جان و جهان. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1387). معماری حضور، زبان، مکان. ترجمه علیرضا سید احمدیان، چاپ دوم، تهران: نیلوفر. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1389 الف). مفهوم سکونت. ترجمه محمود امیر یاراحمدی، چاپ اول، تهران: آگه. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1389 ب). روح مکان. ترجمه محمدرضا شیرازی، چاپ دوم، تهران: رخداد نو. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1393). وجود، فضا، معماری. ترجمه ویدا نوروز برازجانی، چاپ اول، تهران: پرهام نقش. ##هایدگر، مارتین (1393). بنا کردن، سکونت کردن، فکر کردن. ترجمه شاپور اعتماد. فلسفه تکنولوژی. تهران: مرکز. 124-96. ##Oxford English Dictionary (OED). (1989). Second Edition. Oxford: Oxford University press. ##Shorter Oxford English Dictionary (SHOED). (2002). fifth edition. Oxford: Oxford University press. ##Snyder J.C. & Catanese A.J. (1979). Introduction to Architecture. New York: Mac-Grow Hill Book Company. ##Wright, F.L. (1932). An Aoutobiography. New York: Longman’s, Green and Co. ## URL 1: www.vajehyab.com (access date: 2019/09/10). ##URL 2: https://www.etymonline.com (access date: 2019/09/25). ##URL 3: www.dictionary.com (access date: 2019/09/28).##آذرنوش، آذرتاش (1389). فرهنگ معاصر عربی-فارسی. بر اساس فرهنگ عربی-انگلیسی هانس ور. چاپ دوازدهم، تهران: نی. ##آلتمن، ایروین (1382). محیط و رفتارهای اجتماعی. ترجمه علی نمازیان، چاپ اول، تهران: دانشگاه شهید بهشتی. ##الیاده، میرچا (1375). مقدس و نامقدس. ترجمه نصرالله زنگویی، چاپ اول، تهران: سروش.##بدیعی، ناهید (1382). "جداره‌ها: حریم وصل". رساله دکتری، معماری. دانشگاه تهران. ##بهشتی، سید محمد و قیومی، مهرداد (1388). فرهنگ‌نامۀ معماری ایران در مراجع فارسی. ج 1: اصطلاحات و مفاهیم. تهران: دانشنامۀ تاریخ معماری ایران‌شهر.##پالاسما، یوهانی (1389). هویت، حریم خصوصی و مأوا. ترجمه امیر امجد. مجله صنعت سینما، سال هشتم (97)، 121-116. ##پرتوی، پروین (1387). پدیدارشناسی مکان. چاپ اول، تهران: فرهنگستان هنر. ##خداپرستی، فرج‌الله (1376). فرهنگ جامع واژگان مترادف و متضاد زبان فارسی. چاپ اول، شیراز: دانشنامه فارس. ##دهخدا، علی اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. ##رضاخانی، ژیلا (1392). "مفصل در معماری؛ نسبت میان اجزای معماری در حل مفصل". رساله دکتری، معماری. دانشگاه تهران. ##رلف، ادوارد (1389). مکان و بی‌مکانی. ترجمه محمدرضا نقصان محمدی، کاظم مندگاری و زهیر متکی، چاپ اول، تهران: آرمانشهر. ##شایگان، داریوش (1356). آسیا در برابر غرب. چاپ اول، تهران: امیرکبیر. ##شیاسی، ایمان (1389). “حریم و محرمیت در خانه‌های محلات تاریخی اصفهان، تحقیق در نظم و مراتب حریم در خانه‌های محله‌های جوباره و گلبهار اصفهان". پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مطالعات معماری ایران. تهران: دانشگاه شهید بهشتی. ##صفی پورطاب ثراه، عبدالرحیم بن عبدالکریم (1377 ه.ق.). منتهی الارب فی لغه العرب، عربی-فارسی. تهران. ##کالن، گوردون (1382). گزیدۀ منظر شهری. ترجمه منوچهر طبیبیان، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران. ##کلمن، ناتانیل (1396). لوفور برای معماران. ترجمه سپیده برزگر، چاپ اول، تهران: فکر نو. ##لنگ، جان (1388). آفرینش نظریه معماری. ترجمه علیرضا عینی‌فر، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران. ##معطوف، لویس (1387). فرهنگ المنجد-عربی فارسی. ترجمه محمد بندر ریگی، چاپ اول، جلد اول، تهران: نی. ##معماریان، غلامحسین (1389). سیری در مبانی نظری معماری. چاپ اول، تهران: سروش دانش. ##معین، محمد (1371). فرهنگ فارسی معین. چاپ هشتم، تهران: امیرکبیر. ##مک‌کواری، جان (1377). فلسفۀ وجودی. ترجمه محمدسعید حنایی کاشانی، چاپ اول، تهران: هرمس. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1353). هستی، فضا و معماری. ترجمه محمد حسن حافظی، چاپ اول، تهران: تهران. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1372). هایدگر و معماری پسامدرن. ترجمه کاوه میرعباسی. مجله کیهان فرهنگی، (101)، 18-16. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1382). گزینه‌ای از معماری: معنا و مکان. ترجمه ویدا نوروز برازجانی، چاپ اول، تهران: جان و جهان. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1387). معماری حضور، زبان، مکان. ترجمه علیرضا سید احمدیان، چاپ دوم، تهران: نیلوفر. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1389 الف). مفهوم سکونت. ترجمه محمود امیر یاراحمدی، چاپ اول، تهران: آگه. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1389 ب). روح مکان. ترجمه محمدرضا شیرازی، چاپ دوم، تهران: رخداد نو. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1393). وجود، فضا، معماری. ترجمه ویدا نوروز برازجانی، چاپ اول، تهران: پرهام نقش. ##هایدگر، مارتین (1393). بنا کردن، سکونت کردن، فکر کردن. ترجمه شاپور اعتماد. فلسفه تکنولوژی. تهران: مرکز. 124-96. ##Oxford English Dictionary (OED). (1989). Second Edition. Oxford: Oxford University press. ##Shorter Oxford English Dictionary (SHOED). (2002). fifth edition. Oxford: Oxford University press. ##Snyder J.C. & Catanese A.J. (1979). Introduction to Architecture. New York: Mac-Grow Hill Book Company. ##Wright, F.L. (1932). An Aoutobiography. New York: Longman’s, Green and Co. ## URL 1: www.vajehyab.com (access date: 2019/09/10). ##URL 2: https://www.etymonline.com (access date: 2019/09/25). ##URL 3: www.dictionary.com (access date: 2019/09/28). ##

تأثیر اعتقادات دینی ایلخانان بر تغییرات بناهای مذهبی قرون 7 و 8 هجری قمری The Impact of Ilkhanid Religious Beliefs on 7th and 8th Century A.H. Religious Buildings 1 1 معماری ایران تحت تأثیر حمله مغولان و سیطره آنان بر سرزمین ایران، دستخوش تغییرات زیادی شد. این تغییرات به‌ویژه در بناهای مذهبی به‌جامانده از قبل، به‌وفور دیده می‌شوند. تغییرات رخ‌داده گاه انسجام فضایی بنا را چنان بر هم زده‌اند که رابطه پشتوانه‌های دینی-مذهبی این بناها با ویژگی‌های کالبدی آنها کاملاً مغشوش به نظر می‌رسد. از این‌رو، پژوهش حاضر بر آن است تا به ‌موازات هم از دو جهت به تبیین موضوع بپردازد؛ نخست با بررسی تحولات تاریخی در این دوره، گرایش‌های اعتقادی مردم و حاکمان وقت را بازخوانی کرده و دریابد با تغییرات اعتقادی در حکام ایلخانی، چه دگرگونی‌هایی بر بناهای مذهبی این دوره به وجود آمده‌اند؟ پژوهش در این بخش به روش تاریخی مبتنی بر شواهدی از متون و اسناد تاریخی است. در بخش دوم، شش نمونه شاخص بناهای به‌جامانده از این دوره، مورد بررسی قرار گرفته است. در این بخش به کمک مطالعات میدانی، مؤلفه‌های تغییریافته در بناها شناسایی و دسته‌بندی شده و چگونگی این تغییرات روشن شد. مقاله حاضر نشان می‌دهد در آغاز سده هفتم هجری تحت تأثیر درگیری‌های مذاهب شافعی و حنفی، تخریب عمده‌ای در بناهای وابسته به این مذاهب صورت گرفت. در ادامه به‌ واسطه از بین رفتن گرایش اعتقادی غالب در حکومت مرکزی و رواج اعتقاد به شمنیسم و بودایی، معابدی از این ‌دست ساخته شدند. در نیمه دوم سده هفتم ه.ق. ادیان مسیحی و یهودی به ‌واسطه تمایل حکام وقت، امکان اشاعه بیشتری یافتند و متعاقب آن، بناهای دینی جدیدی احداث شدند و در مواردی بناهای جدید، بر پایه بناهای مذهبی تخریب‌شده پیشین ساخته شدند. نهایتاً در اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم ه.ق. درگیری بین مذاهب مختلف سنی و شیعه کاهش یافت و ساخت‌وساز ابنیه مذهبی نیز رواج بیشتری داشت. نتایج این تحقیق نشان می‌دهند همان‌طور که گرایش‌های اعتقادی حکام ایلخانی در این دوره بارها تغییر نموده، بناهای مذهبی نیز با تغییرات زیادی چه در سازمان فضایی و چه در تزئینات و نقوش مواجه شده‌اند. 2 Iranian architecture underwent many changes under the influence of the Mongol invasion andtheir domination over the land of Iran. These changes are especially evident in the pre-existingreligious buildings. The changes that have taken place, sometimes have disturbed the spatialcoherence of the building so much that the relationship between the religious background of thebuilding and the physical characteristics of its builders seems to be quite confused. Therefore,the present study aims to explain the subject in two ways; First, by examining the historicaldevelopments in this period, the religious tendencies of the people and the rulers of the time wereanalyzed and the changes that have taken place in the religious buildings of this period with thechange of beliefs in the Ilkhanid rulers were investigated. In the first part, the research has beenconducted through a historical method, based on historical texts and documents. In the secondpart, six examples of the remains of buildings from the period under investigation have beenexamined. In this section, with the help of field studies, the changed components in the buildingwere identified and categorized, and how these changes became clear was stated. The presentstudy indicates that at the beginning of the 7th century AH, under the influence of the conflictsof the Shafi’i and Hanafi religions, major destruction took place in the buildings belonging tothese religions. Subsequently, with the abolition of the dominant religious tendency in the centralgovernment and the spread of the belief in Shamanism and Buddhism, such temples were built. Inthe second half of the 7th century AH, Christian and Jewish religions became more widespread dueto the will of the rulers of the time, and new religious buildings were built, and in some cases newbuildings were built on the basis of previously destroyed religious buildings. Finally, in the late 7thand early 8th centuries AH clashes between various Sunni and Shie religions have subsided, andthe construction of religious buildings became more common. The results of this research showthat just as the religious tendencies of the Ilkhanid rulers changed many times during this period,religious buildings have also undergone many changes, both in the spatial organization and in thedecorations and motifs 49 66 2019/09/42019/12/292019/12/72020/01/4 1398/10/14 2020/05/272020/10/102020/09/132020/09/13 1399/6/23 محمد علی شیخ الحکمایی Mohammad Ali Sheikholhokamaei گروه معماری، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران. Iran M.hokamaii@yahoo.com شروین میرشاهزاده Shervin Mirshahzadeh استاد مدعو، گروه معماری، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران- گروه معماری، واحد تهران مرکزی،دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Iran She.Mirshahzadeh@iauctb.ac.ir سید غلامرضا اسلامی Seyed Gholamreza Islami گروه معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Iran Gheslami@ut.ac.ir زهرا فنایی Zahra Fanaei گروه هنر، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران. Iran Z_fanaie@iaun.ac.ir The religious beliefs of the Ilkhanid Changes in buildings Mosques and mausoleums Iranian Architecture 7th and 8th centuries AH اعتقادات دینی ایلخانان تغییرات بناها مساجد و مقابر معماری ایران قرون 7 و 8 ه.ق. آیت‌الله‌زاده شیرازی، باقر (1359). مسجد جامع اردستان. اثر، 1 (1)، 56-51. ##اشپولر، برتولد (1374). تاریخ مغول در ایران: سیاست، حکومت و فرهنگ دوره ایلخانان. ترجمه محمود میرآفتاب، چاپ پنجم، تهران: علمی و فرهنگی.##اقبال آشتیانی، عباس (1384). تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری. چاپ نهم، تهران: امیرکبیر.##بحرالعلومی، فرانک (1392). روش‌های سال‌یابی در باستان‌شناسی. چاپ ششم، تهران: سمت.##بلر، شیلا (1387الف). معماری ایلخانی در نطنز: مجموعه مزار شیخ عبدالصمد. ترجمه ولی‌الله کاوسی، چاپ اول، تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران. ##بلر، شیلا(1387ب). مدرسه زوزن: معماری اسلامی در شرق ایران در سحرگاه تهاجم مغول. ترجمه میثم جلالی. تاریخ‌پژوهی، (36 و 37)، 151-129. ##بلر، شیلا و بلوم، جاناتان ام (1385). هنر و معماری اسلامی. ترجمه اردشیر اشراقی، چاپ دوم، تهران: سروش.##بیانی، شیرین (1367). دین و دولت در ایران عهد مغول از تشکیل حکومت منطقه‌ای مغولان تا تشکیل حکومت ایلخانی. چاپ اول، جلد 1، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##پوپ، آرتور (1387). سیری در هنر ایران از دوران پیش ‌از تاریخ تا امروز. ترجمه سیروس پرهام، چاپ اول، جلد 3، تهران: علمی‌ و فرهنگی‌. ##تنهایی، زهرا؛ قنوات، عبدالرحیم و معزی، مریم (1391). آسیب‌شناسی آثار معماری ایران از ظهور اسلام تا قرن هفتم هجری. مطالعات اسلامی: تاریخ و فرهنگ، (88)، 112-81. ##جعفریان،‌ رسول (1368). نقش شیعیان در سقوط عباسیان. کیهان اندیشه، ۲۳ (۵)، 89-77. ##جعفریان،‌ رسول (1375الف). حکم فتح راه حجاز به انشای عطاملک جوینی. میقات حج، ۱۵ (۴)، 70-65. ##جعفریان،‌ رسول (1375ب). سلطان محمد خدابنده، علامه حلی و رواج تشیع در ایران. نامه مفید، (7)، 192-169. ##جعفریان،‌ رسول (1377). تاریخ ایران اسلامی. چاپ اول، جلد 3 (از یورش مغولان تا زوال ترکمانان)، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر. ##جعفریان،‌ رسول (1389). نقش خواجه طوسی در سقوط بغداد. اطلاعات حکمت و معرفت، (۶۰)، 61-56. ##جعفری‌مذهب، ‌محسن (1373). اتهام فراخوانی مغولان. وقف میراث جاویدان، ۷ (۲)، 103-94. ##جلالی عزیزیان، حسن (1378). تاریخ مرند. چاپ اول، مشهد: گوهر سیاح.##حاجی‌قاسمی‌، کامبیز و همکاران (1383). مساجد. چاپ اول، جلد ششم. تهران‌: دانشگاه‌ شهید بهشتی‌.‌ ##حاجی‌قاسمی‌، کامبیز و همکاران (1383). مساجد جامع‌. چاپ اول، جلدهای 7 و 8، تهران‌: دانشگاه‌ شهید بهشتی‌.‬##دانشدوست، یعقوب (1359). هنر و معماری ایران در دوره تیموریان. اثر، (1)، 102-91. ##دهقان، علی (1348). سرزمین زردشت (اوضاع طبیعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، تاریخی رضائیه). چاپ اول، تهران: ابن سینا.##دیباج، اسماعیل (1346). آثار باستانی و ابنیه تاریخی آذربایجان. چاپ اول، تهران: شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران.##راوندی، محمدبن سلیمان (1333). راحۀالصدور و آیۀالسرور. تصحیح محمد اقبال، چاپ اول، تهران: امیرکبیر.##زرین‌کوب، عبدالحسین (1353). ارزش میراث صوفیه. چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.##زنوزی، امیر هوشنگ (1358). مرند. چاپ اول، تهران: بی‌نا.##سلماسی‌زاده، جواد (1354). مسجد جامع مرند. وحید، (179)، 152-151. ##شیخ‌الحکمایی، عمادالدین و حسنی، میرزا محمد (1395). نقش کتیبه‌های خوانده‌نشده مسجد سنگی داراب در شناسایی کارکرد و تاریخ ساخت بنا. پژوهش‌های علوم تاریخی، 2 (8)، 94-81. ##صالحی کاخکی، احمد؛ عزیزپور، شادابه؛ رحیمی آریایی، افروز و بانک، فاطمه (1393). تحلیل ساختار فضایی- کالبدی مسجد جامع اردستان با تفکیک لایه‌های تاریخی. مرمت و معماری ایران، 8 (4)، 46-33. ##فرهمند بروجنی، حمید و سلیمانی، پروین (1391). گونه‌شناسی تزئینات گنبد غفاریه مراغه بر اساس الگوی تطبیقی. مطالعات هنر اسلامی، 16، 100-89. ##قوچانی، عبدالله و آیت‌الله‌زاده شیرازی، باقر (1367). بررسی کتیبه‌های تاریخی مجموعه نطنز و مسجد جامع نائین. اثر، (26 و 27)، 142-132. ##کلایس، ولفرام (1381). برج‌های آرامگاهی و امام‌زاده‌های شمال ایران. ترجمه فرانک بحرالعلومی. وقف میراث جاویدان، 37، 130-117. ##گدار، آندره (1387). آثار ایران‌. ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، چاپ پنجم، ‌جلدهای 2 و 4، مشهد‌: بنیاد پژوهش‌های ‌اسلامی.‬‬##گروسه، رنه (1365). امپراطوری صحرانوردان. ترجمه عبدالحسین میکده، چاپ اول، تهران: علمی فرهنگی. ##گنون، رنه (1392). سیطرۀ کمیت و علائم آخر زمان. ترجمه علیمحمد کاردان، چاپ پنجم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. ##لاله، هایده (1380). تجلی قرآن در معماری اسلامی مسجد جامع اشترجان. علوم قرآن و حدیث: گلستان قرآن، (71)، 26-21. ##مجتهدی، کریم (1395). مغولان و سرنوشت فرهنگی ایران. چاپ اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##محمد‌زاده، اصغر (1391). مراغه قدیم. چاپ اول، تهران: اوحدی.##مخلصی، محمد علی (1371). فهرست بناهای تاریخی آذربایجان شرقی. چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.##مشکوتی، نصرالله (1349). فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران. چاپ اول، تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران.##مصطفوی، محمدتقی (1381). هگمتانه: آثار تاریخی همدان و فصلی درباره ابوعلی سینا. چاپ دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##مکارم ‌شیرازی، ناصر و همکاران (1368). تفسیر نمونه. چاپ اول، جلد 25، قم: دارالکتاب اسلامی. ##مکی‌نژاد، مهدی؛ آیت‌الهی، حبیب‌اله و هراتی، محمدمهدی (1388). تناسب و ترکیب در کتیبه محراب مسجد جامع تبریز. هنرهای تجسمی (هنرهای زیبا)، 40، 88-81. ##منصوری، سید امیر و آجورلو، بهرام (1382). بازشناسی ارک علیشاه تبریز و کاربرد اصلی آن. هنرهای زیبا، 16، 68-57. ##مورگان، دیوید (1389). مغول‌ها. ترجمه عباس مخبر، چاپ اول، تهران: مرکز. ##موسی‌پور، ابراهیم (1386). تاریخ اجتماعی رویکردی نوین به مطالعات تاریخی. تاریخ و تمدن اسلامی، 3 (6)، 156-141. ##میر احمدی، مریم (1395). تاریخ تحولات ایران‌شناسی در دوران اسلامی. چاپ اول، تهران: طهوری.##نظری ارشد، رضا (1391). نگاهی نو به یادمان تاریخی- معماری گنبد علویان همدان بر اساس مطالعات باستان‌شناختی. گزارش‌های باستان‌شناختی، (8)، 200-167. ##نیکزاد امیرحسینی، کریم (1335). تاریخچه ابنیه تاریخی اصفهان. چاپ اول، اصفهان: داد. ##ویلبر، دونالد نیوتن (۱۳65). معماری‌ اسلامی‌ ایران‌ در دوره ‌ایلخانان. ترجمه عبدالله فریار، چاپ دوم، تهران‌: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.##همدانی، رشیدالدین فضل‌الله (1338). جامع‌التواریخ. به کوشش بهمن کریمی، چاپ اول، جلد 2، تهران: اقبال. ##همدانی، رشیدالدین فضل‌الله (1373). جامع‌التواریخ. به کوشش محمد روشن و مصطفی موسوی، چاپ اول، جلد 2، تهران: میراث مکتوب. ##هنرفر، لطف‌الله (1350). گنجینه آثار تاریخی اصفهان، آثار باستانی و الواح و کتیبه‌های تاریخی در استان اصفهان. چاپ دوم، اصفهان: ثقفی.##هنرفر، لطف‌الله (1386). اصفهان. چاپ چهارم، تهران: علمی فرهنگی. ##هیلن‌براند، رابرت (1374). معماری اسلامی ایران. ترجمه فرشاد بهزاد. فصلنامه هنر، (28)، 280-243. ##Blair, Sheila & Bloom, Jonathan (1984). Friday Mosque of Asnaq. http://archnet.org/sites/5436/media_contents/40871 (Retrieved 11September 2021).##Golombek, Lisa (1974). Gunbad-i Pir-i Bakran. http://archnet.org/sites/1636/media_contents/106097 (Retrieved 11September 2021). ##Herzfeld, E. (1941). Iran in the Ancient East: Archaeological Studies Presented in the Lowell Lectures at Boston. London: Oxford University Press. ##Le Bon, G. (1884). La civilisation des Arabes. Québec: l’Université du Québec à Chicoutimi.##Sevruguin, Antoin (1910). Gunbad-i Alaviyyan. http://archnet.org/sites/1610/media_contents/487 (Retrieved 11September 2021). ##Shani, R. (1996). A monumental manifestation of theshi’ite faith in Late Twelfth- century Iran-The case of the Gunbad-iAlawiyyan, Hamadan. London: Oxford University Press.##آیت‌الله‌زاده شیرازی، باقر (1359). مسجد جامع اردستان. اثر، 1 (1)، 56-51. ##اشپولر، برتولد (1374). تاریخ مغول در ایران: سیاست، حکومت و فرهنگ دوره ایلخانان. ترجمه محمود میرآفتاب، چاپ پنجم، تهران: علمی و فرهنگی.##اقبال آشتیانی، عباس (1384). تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری. چاپ نهم، تهران: امیرکبیر.##بحرالعلومی، فرانک (1392). روش‌های سال‌یابی در باستان‌شناسی. چاپ ششم، تهران: سمت.##بلر، شیلا (1387الف). معماری ایلخانی در نطنز: مجموعه مزار شیخ عبدالصمد. ترجمه ولی‌الله کاوسی، چاپ اول، تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران. ##بلر، شیلا(1387ب). مدرسه زوزن: معماری اسلامی در شرق ایران در سحرگاه تهاجم مغول. ترجمه میثم جلالی. تاریخ‌پژوهی، (36 و 37)، 151-129. ##بلر، شیلا و بلوم، جاناتان ام (1385). هنر و معماری اسلامی. ترجمه اردشیر اشراقی، چاپ دوم، تهران: سروش.##بیانی، شیرین (1367). دین و دولت در ایران عهد مغول از تشکیل حکومت منطقه‌ای مغولان تا تشکیل حکومت ایلخانی. چاپ اول، جلد 1، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##پوپ، آرتور (1387). سیری در هنر ایران از دوران پیش ‌از تاریخ تا امروز. ترجمه سیروس پرهام، چاپ اول، جلد 3، تهران: علمی‌ و فرهنگی‌. ##تنهایی، زهرا؛ قنوات، عبدالرحیم و معزی، مریم (1391). آسیب‌شناسی آثار معماری ایران از ظهور اسلام تا قرن هفتم هجری. مطالعات اسلامی: تاریخ و فرهنگ، (88)، 112-81. ##جعفریان،‌ رسول (1368). نقش شیعیان در سقوط عباسیان. کیهان اندیشه، ۲۳ (۵)، 89-77. ##جعفریان،‌ رسول (1375الف). حکم فتح راه حجاز به انشای عطاملک جوینی. میقات حج، ۱۵ (۴)، 70-65. ##جعفریان،‌ رسول (1375ب). سلطان محمد خدابنده، علامه حلی و رواج تشیع در ایران. نامه مفید، (7)، 192-169. ##جعفریان،‌ رسول (1377). تاریخ ایران اسلامی. چاپ اول، جلد 3 (از یورش مغولان تا زوال ترکمانان)، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر. ##جعفریان،‌ رسول (1389). نقش خواجه طوسی در سقوط بغداد. اطلاعات حکمت و معرفت، (۶۰)، 61-56. ##جعفری‌مذهب، ‌محسن (1373). اتهام فراخوانی مغولان. وقف میراث جاویدان، ۷ (۲)، 103-94. ##جلالی عزیزیان، حسن (1378). تاریخ مرند. چاپ اول، مشهد: گوهر سیاح.##حاجی‌قاسمی‌، کامبیز و همکاران (1383). مساجد. چاپ اول، جلد ششم. تهران‌: دانشگاه‌ شهید بهشتی‌.‌ ##حاجی‌قاسمی‌، کامبیز و همکاران (1383). مساجد جامع‌. چاپ اول، جلدهای 7 و 8، تهران‌: دانشگاه‌ شهید بهشتی‌.‬##دانشدوست، یعقوب (1359). هنر و معماری ایران در دوره تیموریان. اثر، (1)، 102-91. ##دهقان، علی (1348). سرزمین زردشت (اوضاع طبیعی، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، تاریخی رضائیه). چاپ اول، تهران: ابن سینا.##دیباج، اسماعیل (1346). آثار باستانی و ابنیه تاریخی آذربایجان. چاپ اول، تهران: شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران.##راوندی، محمدبن سلیمان (1333). راحۀالصدور و آیۀالسرور. تصحیح محمد اقبال، چاپ اول، تهران: امیرکبیر.##زرین‌کوب، عبدالحسین (1353). ارزش میراث صوفیه. چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.##زنوزی، امیر هوشنگ (1358). مرند. چاپ اول، تهران: بی‌نا.##سلماسی‌زاده، جواد (1354). مسجد جامع مرند. وحید، (179)، 152-151. ##شیخ‌الحکمایی، عمادالدین و حسنی، میرزا محمد (1395). نقش کتیبه‌های خوانده‌نشده مسجد سنگی داراب در شناسایی کارکرد و تاریخ ساخت بنا. پژوهش‌های علوم تاریخی، 2 (8)، 94-81. ##صالحی کاخکی، احمد؛ عزیزپور، شادابه؛ رحیمی آریایی، افروز و بانک، فاطمه (1393). تحلیل ساختار فضایی- کالبدی مسجد جامع اردستان با تفکیک لایه‌های تاریخی. مرمت و معماری ایران، 8 (4)، 46-33. ##فرهمند بروجنی، حمید و سلیمانی، پروین (1391). گونه‌شناسی تزئینات گنبد غفاریه مراغه بر اساس الگوی تطبیقی. مطالعات هنر اسلامی، 16، 100-89. ##قوچانی، عبدالله و آیت‌الله‌زاده شیرازی، باقر (1367). بررسی کتیبه‌های تاریخی مجموعه نطنز و مسجد جامع نائین. اثر، (26 و 27)، 142-132. ##کلایس، ولفرام (1381). برج‌های آرامگاهی و امام‌زاده‌های شمال ایران. ترجمه فرانک بحرالعلومی. وقف میراث جاویدان، 37، 130-117. ##گدار، آندره (1387). آثار ایران‌. ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، چاپ پنجم، ‌جلدهای 2 و 4، مشهد‌: بنیاد پژوهش‌های ‌اسلامی.‬‬##گروسه، رنه (1365). امپراطوری صحرانوردان. ترجمه عبدالحسین میکده، چاپ اول، تهران: علمی فرهنگی. ##گنون، رنه (1392). سیطرۀ کمیت و علائم آخر زمان. ترجمه علیمحمد کاردان، چاپ پنجم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. ##لاله، هایده (1380). تجلی قرآن در معماری اسلامی مسجد جامع اشترجان. علوم قرآن و حدیث: گلستان قرآن، (71)، 26-21. ##مجتهدی، کریم (1395). مغولان و سرنوشت فرهنگی ایران. چاپ اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##محمد‌زاده، اصغر (1391). مراغه قدیم. چاپ اول، تهران: اوحدی.##مخلصی، محمد علی (1371). فهرست بناهای تاریخی آذربایجان شرقی. چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.##مشکوتی، نصرالله (1349). فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران. چاپ اول، تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران.##مصطفوی، محمدتقی (1381). هگمتانه: آثار تاریخی همدان و فصلی درباره ابوعلی سینا. چاپ دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##مکارم ‌شیرازی، ناصر و همکاران (1368). تفسیر نمونه. چاپ اول، جلد 25، قم: دارالکتاب اسلامی. ##مکی‌نژاد، مهدی؛ آیت‌الهی، حبیب‌اله و هراتی، محمدمهدی (1388). تناسب و ترکیب در کتیبه محراب مسجد جامع تبریز. هنرهای تجسمی (هنرهای زیبا)، 40، 88-81. ##منصوری، سید امیر و آجورلو، بهرام (1382). بازشناسی ارک علیشاه تبریز و کاربرد اصلی آن. هنرهای زیبا، 16، 68-57. ##مورگان، دیوید (1389). مغول‌ها. ترجمه عباس مخبر، چاپ اول، تهران: مرکز. ##موسی‌پور، ابراهیم (1386). تاریخ اجتماعی رویکردی نوین به مطالعات تاریخی. تاریخ و تمدن اسلامی، 3 (6)، 156-141. ##میر احمدی، مریم (1395). تاریخ تحولات ایران‌شناسی در دوران اسلامی. چاپ اول، تهران: طهوری.##نظری ارشد، رضا (1391). نگاهی نو به یادمان تاریخی- معماری گنبد علویان همدان بر اساس مطالعات باستان‌شناختی. گزارش‌های باستان‌شناختی، (8)، 200-167. ##نیکزاد امیرحسینی، کریم (1335). تاریخچه ابنیه تاریخی اصفهان. چاپ اول، اصفهان: داد. ##ویلبر، دونالد نیوتن (۱۳65). معماری‌ اسلامی‌ ایران‌ در دوره ‌ایلخانان. ترجمه عبدالله فریار، چاپ دوم، تهران‌: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.##همدانی، رشیدالدین فضل‌الله (1338). جامع‌التواریخ. به کوشش بهمن کریمی، چاپ اول، جلد 2، تهران: اقبال. ##همدانی، رشیدالدین فضل‌الله (1373). جامع‌التواریخ. به کوشش محمد روشن و مصطفی موسوی، چاپ اول، جلد 2، تهران: میراث مکتوب. ##هنرفر، لطف‌الله (1350). گنجینه آثار تاریخی اصفهان، آثار باستانی و الواح و کتیبه‌های تاریخی در استان اصفهان. چاپ دوم، اصفهان: ثقفی.##هنرفر، لطف‌الله (1386). اصفهان. چاپ چهارم، تهران: علمی فرهنگی. ##هیلن‌براند، رابرت (1374). معماری اسلامی ایران. ترجمه فرشاد بهزاد. فصلنامه هنر، (28)، 280-243. ##Blair, Sheila & Bloom, Jonathan (1984). Friday Mosque of Asnaq. http://archnet.org/sites/5436/media_contents/40871 (Retrieved 11September 2021).##Golombek, Lisa (1974). Gunbad-i Pir-i Bakran. http://archnet.org/sites/1636/media_contents/106097 (Retrieved 11September 2021). ##Herzfeld, E. (1941). Iran in the Ancient East: Archaeological Studies Presented in the Lowell Lectures at Boston. London: Oxford University Press. ##Le Bon, G. (1884). La civilisation des Arabes. Québec: l’Université du Québec à Chicoutimi.##Sevruguin, Antoin (1910). Gunbad-i Alaviyyan. http://archnet.org/sites/1610/media_contents/487 (Retrieved 11September 2021). ##Shani, R. (1996). A monumental manifestation of theshi’ite faith in Late Twelfth- century Iran-The case of the Gunbad-iAlawiyyan, Hamadan. London: Oxford University Press. ##

نقدی بر نظریه تعیین ابتدای فصل‌ها در آتشکده نیاسر A critique on the theory of determining the first day of the seasons at Niasser fire-temple 1 1 چارتاقی‌ها، سازه‌هایی کهن از دوره ایران باستان هستند. گرچه نمی‌توان به صراحت گفت، ولی بسیاری بر این باور هستند که این سازه‌ها، بناهای آئینی قبل از اسلام در ایران بوده‌اند. آتشکده نیاسر، یکی از سالم‌ترین نمونه‌های بازمانده در ارتفاعات نیاسر کاشان است. رضا مرادی غیاث‌آبادی، پژوهشگر آزاد، بررسی مفصلی بر روی چارتاقی‌های ایران از جمله آتشکده نیاسر انجام داده و معتقد است زاویه قرارگیری و تناسبات سازه آتشکده نیاسر طوری است که طلوع خورشید در روز نخست هر فصل بر محورهای خاصی از بنا انطباق داشته و از این‌رو، قابلیت تعیین آغاز فصل‌ها را دارد. ایشان نظریه خود را در دو کتاب "بناهای تقویمی و نجومی ایران (رصدخانه‌های ایران)" و "چارتاقی‌ها" در مورد آتشکده نیاسر مطرح کرده است. در این مقاله با توجه به محاسبات، اندازه‌گیری‌ها و مشاهدات میدانی و همچنین تعریف پارامتر سعت مشرق، نشان می‌دهیم که امتداد طلوع خورشید در آغاز هیچ‌کدام از فصل‌ها بر محورهای بنا منطبق نمی‌شود؛ زیرا در اعتدالین، یعنی روز نخست فصل بهار و پاییز، خورشید از هیچ زاویه خاصی طلوع نمی‌کند. همچنین، نظریه ارائه‌شده در انقلاب تابستانی؛ یعنی روز نخست فصل تابستان و انقلاب زمستانی؛ یعنی نخستین روز زمستان نیز دقت لازم را ندارد. در روز اول بهار و روز اول پاییز، خورشید دقیقاً از شرق طلوع می‌کند که با هیچ‌یک از محورهای ساختمان مطابقت ندارد. به اختلاف سمت نقطه طلوع آفتاب در هر روز از سال نسبت به شرق، سعت مشرق گفته می‌شود. گستره زاویه‌ای سعت مشرق، به عرض جغرافیایی ناظر و همچنین زاویه میل خورشید در هر روز از سال بستگی دارد. عرض جغرافیایی آتشکده نیاسر حدود 34 درجه است. پس، بیشینه سعت مشرق حدود 29 درجه است. یعنی در اولین روز تابستان، خورشید از سمت حدود 61 درجه و در روز اول زمستان از سمت حدود 119 درجه طلوع می‌کند. تغییرات زاویه میل خورشید در روزهای قبل و بعد از انقلابین بسیار کم هستند. بنابراین‌، اندازه‌گیری تغییرات سعت مشرق در این روزها باید بسیار دقیق باشد. اما قرارگیری ستون‌های آتشکده نیاسر این دقت را ندارد. یعنی برای حدود یک ماه، به نظر می‌رسد خورشید تقریباً از یک نقطه طلوع می‌کند. بنابراین ما نمی‌توانیم از آتشکده نیاسر برای مشخص کردن روز اول تابستان و روز اول زمستان استفاده کنیم. 2 Chahar-taqies are buildings from ancient Iran. Although not for sure, many believe thatthese buildings were pre-Islamic religious buildings in Iran. Niasser fire-temple is oneof the examples of constructions that are in good condition in the Niaser Mountains ofKashan. Reza Moradi Ghiasabadi, a freelance researcher, has done extensive research onIranian Chahar-taqies, including the Niasser fire-temple. He believes that the angles andpositioning of the Niasser fire-temple structure are such that the sunrise on the first dayof each season is consistent with certain axes of the building. Therefore, it can be used todetermine the beginning of each season. He has expressed his theory in two books on “Thecalendar buildings” and “Calenddric Structure of Iran” about the Niasser fire-temple. Inthis study, by calculations, measurements and field observations as well as defining theortive amplitude parameter, we show that the sunrise along the beginning of each seasondoes not match the axes of the building. Because in the equinox, that is the first day ofspring and fall, the sun does not rise from any specific angle. In addition, the proposedtheory has not paid attention to the first day of summer and the first day of winter. Onthe first day of spring and the first day of autumn, the sun rises from exactly east, whichdoes not match any of the axes of the building. The difference in sunrise azimuth everyday of the year from the east azimuth is called the ortive amplitude. The ortive amplitudedepends on the latitude of the observer as well as the angle of declination of the sun everyday of the year. The latitude of the Niassar fire-temple is about 34 degrees. Hence, theortive amplitude is about 29 degrees. That is, on the first day of summer the sun rises onazimuth about 61 degrees. On the first day of winter, the sun rises on azimuth about 119degrees. Declination of the sun in the days before and after the solstices is very small.Therefore, the measurement of the ortive amplitude in the solstices must be very precise.But the columns in Niasser fire-temple does not have that precision. In other words, forabout a month, the sun appears to rise from one point. Hence, we can not use the Niasserfire-temple to specify the first day of summer and the first day of autumn. We concludethat the theory presented in solstices, namely the first day of summer and the first day ofwinter, is also inaccurate. 67 78 2019/09/42019/12/292019/12/72020/01/42020/03/4 1398/12/14 2020/05/272020/10/102020/09/132020/09/132020/10/7 1399/7/16 ایرج صفایی Iraj Safaei دانشگاه کاشان Iran isafaei@kashanu.ac.ir Chahar-taqi Fire-temple Astronomy Ortive amplitude چارتاقی آتشکده نجوم سعت مشرق عدالتی، تقی و فرخی، حسن (1380). اصول و مبانی جغرافیای ریاضی (زمین در فضا). چاپ سوم، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.##کاتب خوارزمی، ابوعبداله محمد بن احمد بن یوسف (1383). مفاتیح العلوم. ترجمه حسین خدیو جم، چاپ سوم، تهران: علمی و فرهنگی.##کلانتر ضرابی، عبدالرحیم (سهیل کاشانی) (1378). تاریخ کاشان. به کوشش ایرج افشار، چاپ چهارم، تهران: امیرکبیر.##کندی، ادوارد استوارت (1374). پژوهشی در زیج‌های دوره اسلامی. ترجمه محمد باقری، چاپ اول، تهران: علمی و فرهنگی.##گدار، اندره و دیگران (1387). آثار ایران. ترجمه ابوالحسن سرومقدم، چاپ پنجم، جلد اول، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.##مرادی غیاث‌آبادی، رضا (1383). بناهای تقویمی و نجومی ایران (رصدخانه‌های ایران). چاپ دوم، شیراز: نوید شیراز.##مرادی غیاث‌آبادی، رضا (1389). چارتاقی‌های ایران. چاپ اول، تهران: ایران‌شناسی.##مسعودی، شرف‌الدین محمدبن مسعود (1382). جهان دانش. مقدمه، تصحیح و ترجمه جلیل اخوان زنجانی، چاپ اول، تهران: میراث مکتوب. ##URL 1: https://www.starpath.com (access date: 2021/07/29).##عدالتی، تقی و فرخی، حسن (1380). اصول و مبانی جغرافیای ریاضی (زمین در فضا). چاپ سوم، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.##کاتب خوارزمی، ابوعبداله محمد بن احمد بن یوسف (1383). مفاتیح العلوم. ترجمه حسین خدیو جم، چاپ سوم، تهران: علمی و فرهنگی.##کلانتر ضرابی، عبدالرحیم (سهیل کاشانی) (1378). تاریخ کاشان. به کوشش ایرج افشار، چاپ چهارم، تهران: امیرکبیر.##کندی، ادوارد استوارت (1374). پژوهشی در زیج‌های دوره اسلامی. ترجمه محمد باقری، چاپ اول، تهران: علمی و فرهنگی.##گدار، اندره و دیگران (1387). آثار ایران. ترجمه ابوالحسن سرومقدم، چاپ پنجم، جلد اول، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.##مرادی غیاث‌آبادی، رضا (1383). بناهای تقویمی و نجومی ایران (رصدخانه‌های ایران). چاپ دوم، شیراز: نوید شیراز.##مرادی غیاث‌آبادی، رضا (1389). چارتاقی‌های ایران. چاپ اول، تهران: ایران‌شناسی.##مسعودی، شرف‌الدین محمدبن مسعود (1382). جهان دانش. مقدمه، تصحیح و ترجمه جلیل اخوان زنجانی، چاپ اول، تهران: میراث مکتوب. ##URL 1: https://www.starpath.com (access date: 2021/07/29). ##

تبیین مؤلفه‌های حس مکان در مساجد تاریخی دزفول Explanation of the components of the sense of place in the historical mosques of Dezful 1 1 از ابعاد مهم در ارتقای کیفیت محیط‌های شهری، حس مکان است. وجود این حس که عاملی در شکل‌گیری پایه‌های ارتباطی استفاده‌کنندگان و محیط است، انگیزه لازم برای ماندگاری فرد در محیط را به وجود می‌آورد و منجر به ایجاد محیط‌های باکیفیت نیز خواهد شد. کیفیت معماری مساجد برای ایجاد حس مکان، از مسائل مورد توجه معماران است. مساجد تاریخی شهر دزفول که از معماری غنی در ادوار مختلف تاریخی بی‌نصیب نبوده، دارای حس مکانی خاص هستند. مؤلفه‌های متعددی همچون؛ ادراکی، کالبدی، اجتماعی و عملکردی، بر حس مکان در مساجد تأثیر می‌گذارند؛ لذا در این پژوهش، به بررسی آنها می‌پردازیم. هدف این تحقیق، تبیین نقش مؤلفه‌های حس مکان در مساجد تاریخی است تا با شناخت آنها بتوان کیفیت ایجاد حس مکان را در معماری مساجد سوق داد. در این تحقیق از طریق پرسش‌نامه، 5 نمونه از مساجد تاریخی شهر دزفول با نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شد و مورد مطالعه قرار گرفت و برای سنجش رابطه میان متغیرها، از روش پژوهش همبستگی پیرسون و از آزمون‌های رگرسیون خطی ساده و چند متغیره برای تعیین رابطه و شدت و جهت رابطه بین متغیرهای مستقل و وابسته استفاده شد. برای تجزیه و تحلیل آماری، نرم‌افزار SPSS مورد استفاده قرار گرفت. مطابق نتایج به‌دست‌آمده، مؤلفه‌های کالبدی و ادراکی، بیشترین اثر و ابعاد اجتماعی و عملکردی، تأثیر کمتری در القای حس مکان در مساجد را دارند. متغیرهای فرم و هندسه بصری، فرم و هندسه ادراکی و خدمات به صورت مستقیم در القای حس مکان در مساجد مؤثر هستند. 2 Sense of place is one of the most important factors in improving the quality of urbanenvironments. The presence of this sense is a factor in shaping the communication basesof users and the environment, and creates the necessary motivation for a person to stayin the environment and will also lead to the creation of high quality environments. Thearchitectural quality of mosques as a factor to create a sense of place is one of the issuesof interest to architects. Due to its rich architecture, the historical mosques of Dezful havea special sense of place in different historical periods. Numerous components such asperceptual, physical, social and functional affect the senses in mosques, so in this studywe will examine them. This study aims to explain the role of sense of place components inthe architecture of historic mosques. By recognizing these factors, the quality of creating asense of place in the architecture of mosques could be increased. In this study, 5 historicalmosques of Dezful city were studiedas successful mosques. To measure the relationshipbetween the variables, Pearson correlation method and simple and multivariate linearregression tests were used to determine the relationship and intensity and direction ofthe relationship between independent and dependent variables. SPSS software version23 has been used for statistical analysis. According to the obtained results, the physicalcomponents and perceptual have the greatest effect on inducing the sense of place. Socialand functional components have a lesser effect on inducing sensitivities in mosques. Thevariables of form and visual geometry, form and perceptual geometry, services, securityand social participation are directly affect on inducing a sense of place in mosques. 79 94 2019/09/42019/12/292019/12/72020/01/42020/03/42020/04/16 1399/1/28 2020/05/272020/10/102020/09/132020/09/132020/10/72020/09/29 1399/7/8 حامد حیاتی Hamed Hayaty هیات علمی دانشگاه Iran Hamedhayaty@yahoo.com بتول مرتضوی کیا Batool Mortazavi kia دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی معماری Iran B.mortazavi2871@gmail.com Sense of place Architecture Historical mosques Dezful حس ‌مکان معماری مساجد تاریخی دزفول اردلان، نادر و بختیار، لاله (1390). حس وحدت. ترجمه ونداد جلیلی، چاپ اول، تهران: علم معمار. ##الکساندر، کریستوفر (1390). معماری و راز جاودانگی؛ راه بی‌زمان ساختن. ترجمه مهرداد قیومی بیدهندی، چاپ دوم، تهران: روزنه. ##چپمن، دیوید (1386). آفرینش محلات و مکان‌ها در محیط انسان‌ساخت. ترجمه شهرزاد فریادی و منوچهر طبیبیان، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران. ##حبیب‌زاده کوزه‌کنانی، سید ‌جواد و عبدالله‌زاده‌ طرف، اکبر (1395). طراحی شهری خیابان در جهت ارتقای حس مکان (مطالعه موردی: خیابان گلشن راز شبستر). نشریه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال هفتم (25). ##حیاتی، حامد؛ فاخری رئوف، مرضیه و کاروانی، بهاره (1398). نقش قبله در جهت‌گیری مساجد سنتی شهر دزفول. باغ نظر، 16 (70)، 60-49. ##راپاپورت، آموس (1384). معنای محیط مصنوع. ترجمه فرح حبیب، چاپ اول، تهران: پردازش و برنامه‌ریزی شهری. ##سجادزاده، حسن؛ یوسفی، ماندانا و یوسفی، محمد (1395). ارزیابی مؤلفه‌های اجتماع‌پذیری در کیفیت‌بخشی به مساجد محلی ایران (نمونه ‌موردی: مسجد چمن چوپانان، مسجد شالباف و مسجد کولانج شهر همدان). فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، سال چهارم (10)، 29. ##سرمست، بهرام و متوسلی، محمد‌مهدی (1389). بررسی و تحلیل نقش مقیاس شهر در میزان حس ‌تعلق به مکان (مطالعه موردی: شهر تهران). مدیریت و برنامه‌ریزی شهر، سال هشتم (26)، 146-133. ##سیاوش‌پور، بهرام و همکاران (1393). ابعاد تشکیل‌دهنده حس ‌تعلق به مکان، با تأکید بر عوامل کالبدی، اجتماعی و احساسی (ادراک و شناخت). ششمین کنفرانس ملی برنامه‌ریزی و مدیریت شهری با تأکید بر مؤلفه‌های شهر اسلامی. مشهد: مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی. 6. ##فلاحت، محمدصادق (1384). نقش طرح کالبدی در حس مکان مسجد. نشریه هنرهای زیبا، (22)، 42-35. ##فلاحت، محمدصادق (1385). مفهوم حس مکان و عوامل شکل‌دهنده آن. نشریه هنرهای زیبا، (26)، 66-57. ##فلاحت، محمدصادق و نوحی، سمیرا (1391). ماهیت نشانه‌ها و نقش آن در ارتقای حس‌ مکان فضای معماری. نشریه هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، 17 (1)، 25-17. ##فلاحت، محمدصادق؛ کمالی، لیلا و شهیدی، صمد (1396). نقش مفهوم حس ‌مکان در ارتقای کیفیت حفاظت معماری. مجله علمی-پژوهشی پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر، سال چهاردهم (46)، 22-15. ##کلالی، پریسا و مدیری، آتوسا (1391). تبیین نقش مؤلفه معنا در فرآیند شکل‌گیری حس مکان. نشریه هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، 17 (2)، 51-43. ##لک، آزاده و غلامپور، اشکان (1394). درک معنای حس‌ مکان در بازسازی مسکونی بم (نمونه موردی: مجموعه مسکونی نرگس). مسکن و محیط روستا، 94 (149)، 50-37. ##لنگ، جان (1394). آفرینش نظریه معماری، نقش علوم رفتاری در طراحی محیط. ترجمه علیرضا عینی‌فر، چاپ هشتم، تهران: دانشگاه تهران.##میریان، عباس (1352). جغرافیای تاریخی سرزمین خوزستان. چاپ اول، تهران: بوذرجمهری. ##نجم‌الملک، عبدالغفار (1341). سفرنامه خوزستان. چاپ اول، تهران: مؤسسه مطبوعاتی علمی. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1389). روح مکان: به سوی پدیدار‌شناسی معماری. ترجمه محمدرضا شیرازی، چاپ دوم، تهران: رخدادنو.##Canter, D. (1977). The psychology of place. London: The architectural press.##Cross, Jennifer E. (2001). What Is Sense Of plaece Research on place & space website; 20 feb.##Kaltenborn, B.p. (1998). Effects of sense of place on responses to environmental impact: a case study among residents in a Arctic community. Applied Geography, 18 (2), 169-189.##Messy, D. (1994). Space Place and Gender. Minnesota: University of Minnesota Press. ##Norberg Schulz, C. (1975). Meaning in westrern Architecture. New York: Rizzoli. ##Relph, E. (1976). Place and Placelessness. London: Pion. ##Shamai, S. (1991). Sense of place: an empirical measurement. Isreael. Geoforum, 22 (45), 347-358.##اردلان، نادر و بختیار، لاله (1390). حس وحدت. ترجمه ونداد جلیلی، چاپ اول، تهران: علم معمار. ##الکساندر، کریستوفر (1390). معماری و راز جاودانگی؛ راه بی‌زمان ساختن. ترجمه مهرداد قیومی بیدهندی، چاپ دوم، تهران: روزنه. ##چپمن، دیوید (1386). آفرینش محلات و مکان‌ها در محیط انسان‌ساخت. ترجمه شهرزاد فریادی و منوچهر طبیبیان، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران. ##حبیب‌زاده کوزه‌کنانی، سید ‌جواد و عبدالله‌زاده‌ طرف، اکبر (1395). طراحی شهری خیابان در جهت ارتقای حس مکان (مطالعه موردی: خیابان گلشن راز شبستر). نشریه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، سال هفتم (25). ##حیاتی، حامد؛ فاخری رئوف، مرضیه و کاروانی، بهاره (1398). نقش قبله در جهت‌گیری مساجد سنتی شهر دزفول. باغ نظر، 16 (70)، 60-49. ##راپاپورت، آموس (1384). معنای محیط مصنوع. ترجمه فرح حبیب، چاپ اول، تهران: پردازش و برنامه‌ریزی شهری. ##سجادزاده، حسن؛ یوسفی، ماندانا و یوسفی، محمد (1395). ارزیابی مؤلفه‌های اجتماع‌پذیری در کیفیت‌بخشی به مساجد محلی ایران (نمونه ‌موردی: مسجد چمن چوپانان، مسجد شالباف و مسجد کولانج شهر همدان). فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، سال چهارم (10)، 29. ##سرمست، بهرام و متوسلی، محمد‌مهدی (1389). بررسی و تحلیل نقش مقیاس شهر در میزان حس ‌تعلق به مکان (مطالعه موردی: شهر تهران). مدیریت و برنامه‌ریزی شهر، سال هشتم (26)، 146-133. ##سیاوش‌پور، بهرام و همکاران (1393). ابعاد تشکیل‌دهنده حس ‌تعلق به مکان، با تأکید بر عوامل کالبدی، اجتماعی و احساسی (ادراک و شناخت). ششمین کنفرانس ملی برنامه‌ریزی و مدیریت شهری با تأکید بر مؤلفه‌های شهر اسلامی. مشهد: مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی. 6. ##فلاحت، محمدصادق (1384). نقش طرح کالبدی در حس مکان مسجد. نشریه هنرهای زیبا، (22)، 42-35. ##فلاحت، محمدصادق (1385). مفهوم حس مکان و عوامل شکل‌دهنده آن. نشریه هنرهای زیبا، (26)، 66-57. ##فلاحت، محمدصادق و نوحی، سمیرا (1391). ماهیت نشانه‌ها و نقش آن در ارتقای حس‌ مکان فضای معماری. نشریه هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، 17 (1)، 25-17. ##فلاحت، محمدصادق؛ کمالی، لیلا و شهیدی، صمد (1396). نقش مفهوم حس ‌مکان در ارتقای کیفیت حفاظت معماری. مجله علمی-پژوهشی پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر، سال چهاردهم (46)، 22-15. ##کلالی، پریسا و مدیری، آتوسا (1391). تبیین نقش مؤلفه معنا در فرآیند شکل‌گیری حس مکان. نشریه هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، 17 (2)، 51-43. ##لک، آزاده و غلامپور، اشکان (1394). درک معنای حس‌ مکان در بازسازی مسکونی بم (نمونه موردی: مجموعه مسکونی نرگس). مسکن و محیط روستا، 94 (149)، 50-37. ##لنگ، جان (1394). آفرینش نظریه معماری، نقش علوم رفتاری در طراحی محیط. ترجمه علیرضا عینی‌فر، چاپ هشتم، تهران: دانشگاه تهران.##میریان، عباس (1352). جغرافیای تاریخی سرزمین خوزستان. چاپ اول، تهران: بوذرجمهری. ##نجم‌الملک، عبدالغفار (1341). سفرنامه خوزستان. چاپ اول، تهران: مؤسسه مطبوعاتی علمی. ##نوربرگ شولتز، کریستیان (1389). روح مکان: به سوی پدیدار‌شناسی معماری. ترجمه محمدرضا شیرازی، چاپ دوم، تهران: رخدادنو.##Canter, D. (1977). The psychology of place. London: The architectural press.##Cross, Jennifer E. (2001). What Is Sense Of plaece Research on place & space website; 20 feb.##Kaltenborn, B.p. (1998). Effects of sense of place on responses to environmental impact: a case study among residents in a Arctic community. Applied Geography, 18 (2), 169-189.##Messy, D. (1994). Space Place and Gender. Minnesota: University of Minnesota Press. ##Norberg Schulz, C. (1975). Meaning in westrern Architecture. New York: Rizzoli. ##Relph, E. (1976). Place and Placelessness. London: Pion. ##Shamai, S. (1991). Sense of place: an empirical measurement. Isreael. Geoforum, 22 (45), 347-358. ##