fa تحلیل ساختار فضایی- کالبدی مسجد جامع اردستان با تفکیک لایه‌های تاریخی معماري و شهرسازي معماري و شهرسازي پژوهشي Research original/ Regular Article یکی از دوره‌های درخشانِ هنر معماری ایران، دوره سلجوقیان است که مصادیق بسیاری از آن را می‌توان در پایتخت سیاسی- فرهنگی آنان، اصفهان، یافت. اردستان پیرو تحولات سیاسی و مذهبیِ پایتخت، از کانون‌های مهم و فعال اصفهان در این دوره به شمار می‌رفته و همین امر سبب شد که تغییرات اساسی در سامانه فضایی و کالبدی مسجد جامع این شهر ایجاد گردد. این بنا، یکی از شاهکارهای معماری اسلامی ایران بوده که در طول حیات خود، تغییرات گسترده‌ای را تجربه کرده است. باوجود اهمیت این مسجد و تعدد پژوهش‌های صورت‌گرفته، همچنان تحولات فضایی- کالبدی آن به وضوح مشخص نیست. بنابراین، سیر تحول مسجد جامع اردستان و تفکیک لایه‌های تاریخی آن، هدف پژوهش حاضر است. روش تحقیق به‌کار گرفته‌شده، تفسیری- تاریخی است. ضمن اینکه، مستندنگاری و مطالعات تطبیقی نیز مبنای اصلی کار قرار گرفته است. شایان یادآوری است تأمل در آرای پژوهشگران و تعمیم نظریات آنان، برای مرتفع‌ساختن کاستی‌های موجود بوده که نتایج ارزنده‌ای در خصوص تفکیک لایه‌های تاریخی داشته است. بررسی‌های انجام‌شده بیانگر آن است که کهن‌ترین عنصر معماری در بقایای مسجد، قسمت‌هایی از دیوار خشتی بوده که متعلق به بنایی پیش از مسجد اولیه است. با تکیه بر مطالعات تطبیقی، مسجد از دوره آل بویه وجود داشته و عمده تحولات آن در دوران سلجوقیه و صفویه صورت گرفته و پس از آن، تغییرات در پوسته ظاهری بنا انجام شده است. دستاوردهای پژوهش تا حد بسیاری ابهامات موجود در زمینه لایه‌های تاریخی این بنا را، بخش‌هایی که تاکنون نادیده انگاشته شده‌اند، کاسته است. Abstract The Seljuk period is one of the most brilliant periods in the history of Iran architectural art. Many instances of such architectural works can be found in Isfahan, the political and cultural capital of Iran. Following the political and religious developments in capital, Ardestan considered as one major active center. This led to some changes in Jame Mosque of Ardestan over the time. Jame Mosque of Ardestan is one of the architectural masterpieces of Iran that has been experienced extensive changes during its life. The main objective of this study is to review Jame Mosque of Ardestan. This study analyzes and reviews the formation process of this mosque from the initial state to the present day. Interpretive-Historical research method was used to conduct this study using historical texts as well as contrastive and comparative analysis of related historical buildings. Therefore, this study is mainly based on providing documentaries of a journalistic nature and field studies. Reflection on opinions of researchers and extension of their view to existing building and eventually completion of prior information provided valuable conclusions regarding clearer building developments in different periods. Therefore, the ambiguity of historical layers is largely reduced in this study (parts of which have been ignored so far). Moreover, this study considers the space factor ( this factor has not been considered in most resources) to help understanding of the building formation process. مسجد جامع اردستان, لایه‌های تاریخی, فضا و کالبد, آرایه‌ها Jame Mosque of Ardestan, mosque historical era, inscriptions and paintings, space and body 33 46 http://mmi.aui.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-83-1&slc_lang=fa&sid=1 Ahmad Salehi Kakhaki احمد صالحی کاخکی Salehi.k.a@aui.ac.ir 1111111111 10031947532846001016 No Isfahan University of Arts دانشگاه هنر shadabeh azizpour شادابه عزیزپور Shadab_az@yahoo.com 1111111111 10031947532846001017 Yes Isfahan University of Arts دانشگاه هنر afrooz rahimi افروز رحیمی afroozariya@yahoo.com 1111111111 10031947532846001018 No Isfahan University of Arts دانشگاه هنر fatemeh bank فاطمه بانک fatima.bank@yahoo.com 1111111111 10031947532846001019 No Isfahan University of Arts دانشگاه هنر