fa دوره‌بندی تاریخی کالبدی مسجد جامع ساوه مرمت Maremat پژوهشي Research original/ Regular Article <p>مسجد جامع ساوه همانند مسجد جامع اصفهان و مسجد جامع اردستان دارای دوره‌های ساخت متنوعی در طول تاریخ خود است. سؤال کلی تحقیق پیش ‌رو بررسی دوره‌های تاریخی‌کالبدی ساخت مسجد جامع ساوه به‌عنوان یکی از موزه‌های‌ تحولات معماری ایرانی است. هدف از این تحقیق رفع ابهامات موجود دربارۀ دوره‌های مختلف ساخت عناصر متنوع مسجد و ارائه پلان‌های دوره‌بندی آن است. روش تحقیق استفاده شده در این مقاله روش تاریخی است: دوره‌بندی تکیه بر تحلیل هندسی، سازه‌ای و تزئینات بنا دارد و گردآوری اطلاعات آن مبتنی بر مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای صورت گرفته است. معیارهای استفاده شده در این دوره‌بندی، تکنیک‌های پوشش فضاها، مصالح، تاریخ‌گذاری تزئینات، تقدم و تأخر قرارگیری ساختار و ارتباط آنها با کف‌های قدیمی و مطالعه تطبیقی با دیگر بناهای مشابه می‌باشد. کالبد کنونی مسجد شامل صحنی ذوزنقه شکل، شبستان‌های جنوبی، غربی و شرقی، پایه‌های جرز‌های شبستان شمالی، گنبدخانه و ایوان جلوی آن در ضلع جنوبی، ایوان رفیع غربی، بنایی با پلان چلیپایی در گوشۀ جنوب‌غربی، منار شمال‌شرقی و محراب‌ها و محراب نماهای متعدد است. نتیجۀ این تحقیق ارائۀ دوره‌بندی تاریخی اثر به این شرح است: 1. قرن اول هجری تا شروع دوره‌ سلجوقی (هستۀ اولیه)، آثار به‌جامانده از این دوره پایه جرزهای خشتی و خشتی‌چینه‌ای است؛ 2. نیمۀ قرن پنجم تا اوایل قرن هفتم، پایه‌گذاری منار مسجد با کتیبه‌ای به تاریخ 504 هجری، حذف دو ناو و احداث گنبدخانه و فضای باز جلوی آن؛ 3. قرن هفتم تا اوایل قرن دهم، ساخت ایوانی رفیع در ضلع غربی؛ 4. اوایل قرن دهم تا اواخر قاجار، که در این دوره معماران به مرمت سازه‌های قبلی پرداخته‌اند.</p> <p></p> <p>SAVEH JAME mosque was erected in different periods like Isfahan&#39;s and Ardestan&#39;s Jame. Consideration of these constructions provides a lot of information about Iranian architecture evolution. Therefore, scholars analyze and separate the historical and physical periods in these buildings to understand Iranian architecture and the process of conversions correctly, based on historical method. Main four historical terms is suggested for SAVEH JAME mosque. This category is based on some criteria like techniques of architectural structure and covering, materials, date of ornaments and coincidence with the behind structure, precedence and subsequence of fabrics and relation between them and old floors, comparative analysis with similar construction. Today some important parts of mosque that is retained consist in trapezoid yard (Sahn), southern Shabestan, western and eastern Shabestan with adobe columns and arc between them, Ahang arc, columns of northern Shabestan, rotunda and its forward Ivan, high western Ivan, construction with cross plan in southwest, the northeast minaret and various Mehrab and other decorations like Mehrab. Physical aspects of mosque are vague at first glance. Western Ivan, singular northeast minaret, entrances, ornaments of different terms are constituents without any relation with each other. This paper seeks to clarify the vague points by considering duration of mosque construction in different terms. Historical terms of mosque: 1. First term (primary mosque) (first Hegira century till the middle of fifth century) some adobe columns and some columns which are made from combination of adobe and mud are remained from this duration. Moreover, there are some adobe arcs that connect these columns to each other. 2. Second term (the middle of fifth Hegira century till early in seventh century) in this term, especially during Malekshah kingdom, some important parts of Saveh mosque was completed. Foundation of minaret was built. In addition two Navs were omitted then rotunda and its forward Ivan were constructed, adobe columns and arcs between them were invigorated by brick and some decorative elements were built by plaster on three northern columns in southern Shabestan. 3. Third term (seventh Hegira century till early in tenth century) three Navs were removed and a high Ivan is constructed about 11 meters in length. Furthermore, some main inner elevations were ornamented by brick. 4. Fourth term (early in tenth Hegira century till middle of thirteen century) in this term, the general structure of mosque did not change a lot. Some parts of construction (with structural problems) have been repaired. A cross plan building was constructed in southwest corner. Beside last arc (Tavizeh) and the next arch after it were omitted in west Ivan and a half dome was constructed there. A new tow-layered domed construction with square plan was constructed instead of an old domed construction with rectangular plan.</p> کلیدواژه‌ها: دوره‌بندی تاریخی, مسجد جامع ساوه, معماری ایلخانی, معماری سلجوقی Historical Chronology, Saveh Jame Mosque, Ilkhanate Architecture, Seljuk Architecture 35 48 http://mmi.aui.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-240-2&slc_lang=fa&sid=1 سجاد موذن : Sajad_moazen_166@yahoo.com 10031947532846003595 10031947532846003595 Yes دانشگاه هنر اصفهان