Scientific Journal of Maremat & Me'mari-e Iran (quarterly)

fa بررسی روایات ساخت و سازهای آل بویه در خراسان؛ ( نمونه موردی مدرسه فَخریّه سبزوار) Investigating the Buildings of Buyids in Khorasan; (A case study: Fakhriyeh School of Sabzevar) * مرمت Maremat پژوهشي Research original/ Regular Article مدرسه فَخریّه شهر سبزوار از جمله بناهای آموزشی کهن خراسان است که به ویژه در دوره‌های متأخر، به‌اشتباه به امیران آل‌بویه، فخرالدوله (د.387ق.) و معزالدوله دیلمی (د. 356ق.)، منسوب شده و حتی در برخی روایت‌های معاصر، به‌عنوان قدیمی‌ترین مدرسه اسلامی و شیعی باقی‌مانده معرفی گردیده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که زمان دقیق ساخت مدرسه فخریّه و هویت واقعی بانی آن چه بوده و علل شکل‌گیری این انتساب نادرست چیست؟ هدف مقاله، بررسی انتقادی روایت‌های تاریخی، ارزیابی اصالت کتیبه سرِ در مدرسه، و تحلیل داده‌های تاریخی مربوط به بنا برای روشن‌کردن دوره ساخت و شخصیّت سازنده آن است. پژوهش با روش تحقیق تاریخی و بر پایه بازخوانی منابع مکتوب، گزارش‌های محلی و شواهد معماری انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مدرسه فخریّه در دوره تیموری و به دستور سید فخرالدین احمد سبزواری ساخته شده و انتساب آن به امیران آل‌بویه، حاصل برداشت های بعدی منابع و پژوهشگران از اشاره نویسنده تاریخ بیهق به « مدرسه دروازه عراق» که مکانی در حدود همین مدرسه را به ذهن متبادر می ساخته است و نیز بدخوانی کتیبه و تصحیف‌ در هنگام نوسازی‌ مدرسه و تأثیر گفتمان‌های سیاسی–مذهبی معاصر بوده است. بر این اساس، به نظر می رسد ادعاهایی همچون انتساب این مدرسه به دوره آل بویه یا کهن‌ترین مدرسه اسلامی‌، فاقد پشتوانه معتبر تاریخی است.   The Fakhrīya Madrasa of Sabzevar is among the old educational buildings of Khurasan; however, particularly in later periods, it has been erroneously attributed to the Buyid Amirs Fakhr al-Dawla al-Daylamī (d. 387 AH) and Muʿizz al-Dawla (d. 356 AH). In some contemporary narratives, it has even been presented as the oldest surviving Islamic Madrasa. The central question of this study concerns the precise date of construction of the Fakhrīya Madrasa, the true identity of its founder, and the factors that led to the formation and persistence of this erroneous attribution. The aim of the article is to critically examine historical narratives, assess the authenticity of the entrance inscription, and analyze the historical data related to the building in order to clarify the period of its construction and the identity of its patron. The research employs the historical method and is based on a critical re-reading of written sources, local reports, and architectural evidence. The findings indicate that the Fakhrīya Madrasa was constructed during the Timurid period by order of Sayyid Fakhr al-Dīn Aḥmad Sabzavārī, and that its attribution to the Buyid amirs resulted from an interpretation of the reference in the Tārīkh-i Bayhaq to the “Madrasa of the Iraq Gate,” which evokes a location in the vicinity of the Fakhrīya Madrasa, as well as from misreadings of the inscription, alterations introduced during renovation works, and the influence of contemporary politico-religious discourses. Accordingly, claims such as attributing this madrasa to the Buyid period or regarding it as the oldest Islamic madrasa appear to lack credible historical evidence. <div dir="rtl" style="text-align: left;"></div> مدرسه فخریّه ، فخرالدوله دیلمی، فخرالدین احمد سبزواری. مدارس شیعی Fakhriyeh Madreseh, Fakhr Al- Dowle Deilmi, Fakhreddin Ahmad Sabzevari. Shiits Madreses. 0 0 http://mmi.aui.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2563-3&slc_lang=fa&sid=1 Ali Yahyaie علی یحیائی yahyaie@neshabur.ac.ir 10031947532846009967 10031947532846009967 Yes Neyshabur University دانشگاه نیشابور