Scientific Journal of Maremat & Me'mari-e Iran (quarterly)

fa تحلیل ساختارتزئینات مناره‌های آجری خراسان در دوران غزنوی و سلجوقی A Structural Analysis of the Ornaments of the Ghaznavid and Saljuq Brick Minarets in Khorasan, Iran معماري و شهرسازي معماري و شهرسازي پژوهشي Research original/ Regular Article تزئینات؛ جز جدانشدنی‌و عمده در معماری اسلامی است.تزئینات آجری در سده 2 و 3 هجری شروع شد ودر عصر سلجوقی و غزنوی در حیطه جغرافیائی خراسان به اوج عظمت خود رسید. در این پژوهش به دو سؤال پاسخ داده میشود:الف:ساختار وویژگی بصری‌تزئینات آجری منارههای، ایاز، کرات، فیروز‌آباد و خسروگرد در خراسان چیست؟ ب- وجود افتراق و اشتراک تزئینات بصری مناره‌های دوره غزنوی و سلجوقی در خراسان چیست؟ در این دوره آمود (پوسته روئی بنا) و زمود(جداره اصلی) با هم اجرا شده است. در دوره سلجوقی فرم های‌تزئینی در دیواره‌ها و پوشش‌ها، سقف‌ها و مناره‌ها ابداع شد که مهم‌ترین ویژگی آن یکی شدن آمود و‌زمود است که در این پژوهش به تحلیل فرم و تکرار نقوش مشابه در کاربرد معنایی در مناره های راهبر با فاصله جغرافیایی متفاوت است. هدف پژوهش، مطالعه تزئینات منارههای آجری خراسان در دوره غزنویان و سلجوقیان است. رویکرد تحقیق، کیفی بوده و‌روش تحقیق توصیفی، تحلیلی و تاریخی است. روش تحقیق بر پایه‌ بازشناسی‌نقوش، تحلیل وارزیابی تزئینات آجری مناره‌های ذکرشده استوار است.بنابراین‌تزئینات آجری مناره‌های فیروزآباد، ایاز، خسروگرد، کرات مورد مطالعه وتحلیل است که نقوش آن‌ها از نظر بصری و تجسمی دست‌مایۀ شناخت خواهد‌بود.جمع آوری داده ها، کتابخانه‌ای و به ویژه میدانی شامل عکاسی و برداشت میدانی است. یافته ها و‌نتایج نشان می‌دهد که ساختار کلی مناره‌ها را می توان در عناصرس سازنده: تاج، ساقه، پایه، حمیل ها وشرفه ها بررسی نمود. تزئینات آجری در‌عناصر شکل‌دهنده مناره‌ها اجرا شده است. تکنیک مورد استفاده، چیدمان و گل‌انداز‌های متنوعی از آجرکاری عصر سلجوقی و غزنوی است.‌مصالح مورد استفاده منحصرا به آجرمحدود است.تزئینات در تاج مناره‌ها شامل‌: گل‌انداز‌های مرکب، شرفه، خطوط کوفی‌بنائی و در ساقه شامل: حمیل‌ها، رگ‌چین‌ها، قطب‌نما و در پایه مناره: آجرچینی‌های هفت رجی هستند.   Decoration is an integral and key part of Islamic architecture, and Iranian minarets of the 11th and 12th centuries CE areuniquely characterized among others by ornamental brickwork. The tradition of brickwork decoration, with its earliest attestations in the 8th and 9th centuries CE, would climax in the Saljuq and Ghaznavid periods, notably in Greater Khorasan. Itmanifestsitself starkly in the lofty shafts of minarets used for navigational purposes.Saljuqbuilders pioneered the richest decorationson walls and coverings, ceilings and minarets, with their foremost attainment being the :union: of revetment (āmoud) withmainstructure. The present paperexplores decorations ofthe minaret towersin historical Khorasan, with the scope of the research narrowed down to the Ghaznavid and Saljuq examples. Adopting aqualitative approach,it represents a descriptive, analytical and historical research. Hence, the decorations and functions of the major minarets from theconcerned timespan, viz.Minaret of, Mil-e Ayāz at Sang Bast, Minaret of Khowsrogerdin Sabzevar, Minaret of Firuzabad in Bardaskan, and Minaret of Keratin Taybad, wereanalyzed technically and visually.The theoretical framework rests on examining the brick ornamentations of the minarets. Data were collected through library research but also more importantly through fieldwork, which involved photography and field documentation. Drawing on the findings of the study, the structure of the minarets is divisible into four general parts: thecap, shaft, base, and sharafe (or ambulatory).Brick is the sole masonry used, and theattested decorative techniques include variousbrickbond layouts as well as inscriptions. Each structural part almost unvaryingly shows specific sets of ornaments. Hence, intricatebrickwork geometric patterns (golandazes)occur on the cap, bannaiKufic inscriptions on thesharafe,brick bond patterns,hamils, and a “compass arrow” on the shaft, and bonds of seven courses on the base. <ol> <li style="text-align:justify">The ornamental brickworks of the Ghaznavid and Saljuq periodshave not yet been subject of a serious scholarship, and the related art represented on the minarets of Khorasan remains unintroducedas yet. </li> <li style="text-align:justify">Anappraisal of the decorations will bring to light a further aspect of the Ghaznavid and Saljuq artistic traditions that can inspire contemporary architecture.</li> </ol> This paper addresses the following two questions: <ol> <li style="text-align:justify">What are the structure and visual attributes of the brick ornaments on the minarets of Aiaz, Kerat, Firuzababd and Khowsrogard in Khorasan?</li> <li style="text-align:justify">What are the shared and differentiating factors in the visual ornaments of the Ghaznavid and Saljuq minarets in Khorasan?</li> </ol> خراسان, غزنوی, سلجوقی, مناره, تزئینات Khorasan, Ghaznavid, Saljuq, minaret, decorations, 19 34 http://mmi.aui.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1387-6&slc_lang=fa&sid=1 Alireza Sheikhi علیرضا شیخی a.sheikhi@art.ac.ir 100319475328460010001 100319475328460010001 Yes University of Art دانشگاه هنر Atefeh BadieeGavarti عاطفه بدیعی گورتی a.badiei92@gmail.com 100319475328460010002 100319475328460010002 No , Ferdows Institute of Higher Education موسسه آموزش عالی فردوس