fa بازخوانی مفهوم کاسه در طراحی مقرنس سنتی ایران برپایۀ نقشه‌های اصغر شعرباف معماري و شهرسازي معماري و شهرسازي پژوهشي Research original/ Regular Article <span style="font-size:11pt"><span style="line-height:normal"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span lang="FA" style="font-size:12.0pt"><span b="" nazanin="" style="font-family:">مقرنس یکی از پیچیده‌ترین نظام‌های تزیینی در معماری اسلامی است. با وجود مطالعات متعدد، واژگان و مفاهیم طراحی آن به طور کامل ابهام‌زدایی نشده‌اند. یکی از این مفاهیم در مقرنس، مفهوم &laquo;کاسه&raquo; است که توسط برخی استادکاران به کار رفته، اما تعریف دقیق و چگونگی آن تبیین نشده است. نقشه‌های برجامانده از اصغر شعرباف، از آخرین نسل از استادکاران سنتی مقرنس، به عنوان شواهد اصلی این پژوهش تحلیل شده‌اند. شناخت کاسه در مقرنس و بررسی مواضع آن، علاوه بر بازشناسی و درک بهتر نقشه‌های مقرنس اصغر شعرباف (به عنوان مقرنس‌کاری شاخص) در طراحی مقرنس مؤثر است و ارزش‌های زیبایی‌شناسانۀ فرمی و حجمی آن را آشکارتر می‌کند. پژوهش بنا دارد که با بررسی نقشه‌های مقرنس اصغر شعرباف، تعریف، جایگاه و چگونگی کاسه را در فرآیند طراحی مقرنس آشکار سازد. پژوهش پیش رو برای نخستین بار مفهوم کاسه را در چارچوب دانش طراحی مقرنس سنتی ایران بازخوانی کرده و چگونگی آن را براساس نقشه‌های اصغر شعرباف تبیین می‌کند. روش گردآوری داده، مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی اسناد و بازترسیم نقشه‌ها؛ و روش تحلیل با بهره‌گیری از مدل‌سازی سه‌بعدی و بررسی هندسی نقشه‌های مقرنس اصغر شعرباف است. نتیجۀ پژوهش نشان می‌دهد که کاسه در مقرنس، ترکیبی از همنشینی چند آلت است و می‌تواند در پلان، لب قطارهای پیچیده و متنوع‌تری ایجاد کند. اضلاع لب قطار شاپرک و اضلاع آلت تخت، خطوط محیطی کاسه را در پلان شکل می‌دهند و فضای داخلی کاسه، طاس‌ها هستند. اگرچه از جهت مقعر بودن فضای داخل، کاسه در مقرنس با کاسۀ کاسه‌سازی مشابهت دارد، اما از نظر هندسی، ترسیمی و اجرایی با آن متفاوت است.</span></span><span dir="LTR" style="font-size:12.0pt"></span></span></span></span></span></span><br> &nbsp; <span style="font-size:11pt"><span style="background:white"><span style="line-height:normal"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><b><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="color:#222222">Abstract</span></span></b></span></span></span></span><br> <span style="font-size:11pt"><span style="background:white"><span style="line-height:normal"><span style="font-family:Calibri,sans-serif"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="color:#222222">Muqarnas is one of the most intricate ornamental systems in Islamic architecture. Despite extensive research on its geometry, construction, and historical development, many of its technical terms and design concepts remain insufficiently defined. One such concept is <i>kāseh</i> (bowl), a term employed by some traditional muqarnas masters whose precise definition, geometric characteristics, and role in the design process have not yet been systematically explained. This ambiguity has limited a comprehensive understanding of traditional muqarnas drawings and the design principles underlying them. This study examines the surviving drawings of Asghar Sha&#39;rbaf, one of the last masters of the Iranian muqarnas tradition, as the primary evidence for investigating the definition, position, and formation of the kāseh within the traditional design process. Clarifying this concept not only facilitates a more accurate interpretation of Sha&#39;rbaf&#39;s drawings as representative examples of Iranian muqarnas design but also contributes to a deeper understanding of the formal, spatial, and compositional qualities of muqarnas. This research presents the first systematic re-examination of the concept of <i>kāseh</i> within the framework of traditional Iranian muqarnas design based on Sha&#39;rbaf&#39;s drawings. Data were collected through library research, archival document analysis, and the redrawing of historical drawings. The drawings were subsequently analyzed through three-dimensional modeling and geometric examination to identify the characteristics and positions of the kāseh in muqarnas plans. The findings demonstrate that the <i>kāseh</i> is formed through the combination of several <i>ālāt</i> (geometric units) and serves as a fundamental compositional element capable of generating more complex and diverse <i>lab-e qatār</i> configurations in plan. Its boundary is defined by the edges of the <i>Shāparak</i> <i>lab-e qatār</i> together with the sides of the <i>Takht</i> unit, while its interior is composed of <i>tās</i> elements. Although the <i>kāseh</i> resembles the bowl used in traditional <i>kase-sazi</i> because of its concave interior, it differs fundamentally in its geometric definition, drafting principles, and construction process.</span></span></span></span></span></span><br> &nbsp; کاسه در مقرنس, اصغر شعرباف, نقشه‌های تاریخی مقرنس, مواضع کاسه Keywords: Kāseh, Muqarnas, Asghar Sha',rbaf, Historical Muqarnas Drawings, Kāseh Positions 0 0 http://mmi.aui.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2677-1&slc_lang=fa&sid=1 Elham Rezaei الهام رضائی rezaeielham82@gmail.com 100319475328460010453 100319475328460010453 Yes Art University of Isfahan دانشگاه هنر اصفهان