fa گونه‌شناسی سرستون‌های ایوان‌های کوشک و کاخ های دوره قاجار با تمرکز بر هندسه معماري و شهرسازي معماري و شهرسازي پژوهشي Research original/ Regular Article کوشک و کاخ از بناهای مهم ایرانی است که در دوره قاجار نیز بسیار اهمیت داشته است. یکی از عناصر مهم و شاخص این بناها ایوان است، که در ایوان‌ها ستون‌های بسیار زیادی وجود دارد. هر چند که وظیفه اصلی ستون انتقال بار می‌باشد اما یک جنبه تزئینی و دارای فرم‌های مختلفی است. با بررسی انجام گرفته روی سرستون‌های کاخ‌ها و کوشک‌های دوره قاجار، می‌توان تنوع فرمی سرستون‌ها را  دسته‌بندی کرد. این پژوهش در پی بررسی سرستون‌های کاخ و کوشک‌های دوره قاجار در ایوان‌ها در جهت پاسخ به سوالات:  1) از منظر هندسه، چه گونه‌های معماری برای سرستون‌های ایوان‌های دوره‌ی قاجار قابل دسته‌بندی است؟ 2) سرستون‌های ایوان‌های کوشک و کاخ‌ها چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟ 3) چه تزئیناتی در سرستون‌های، ایوان‌های کاخ‌ها و کوشک‌ها استفاده شده است؟ 4)  با توجه به  اینکه دوره قاجار به  سه دوره اول، میانی و انتهایی قابل تقسیم است سرستون‌ها در دوره‌های ذکر شده چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟ است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و گونه‌شناسی سرستون‌های ایوان‌های کوشک و کاخ‌های دوره قاجار با روش توصیفی-تحلیلی و مطالعات میدانی بر روی 25 نمونه سرستون در شهرهای مختاف با تمرکز بر گونه شناسی با تاکید بر هندسه بررسی کرده است. نتایج حاصل نشان می‌دهد که سرستون‌های ایوان‌ها به سه دسته با تزئینات گیاهی، تزئینات هندسی و بالشتک سر تخت قابل تقسیم است که سرستون‌های ایوان‌های کوشک‌ها اغلب به صورت هندسی و بالشتک سرتخت و سر ستون‌های ایوان‌های کاخ‌ها اغلب به شکل بالشتک سرتخت، هندسی و گیاهی اجرا شده است. تزئینات سرستون‌های استفاده شده به صورت مقرنس، پتکانه، ساده و گیاه برگ کنگر می‌باشد. در دوره میانی تا دوره انتهایی قاجار به خاطر آمد و شد هیئت حاکمه به اروپا، سفرهای ناصرالدین شاه به فرنگ، تحصیل معماران ایرانی در فرنگ، و حضور معلمان معماری اروپا در دارالفنون تعداد کاخ‌های ساخته شده بیشتر می‌باشد که در دوره اول بیشتر سرستون‌ها حالت بالشتکی مانند و در دوره میانی سرستون‌ها دارای تزئینات پیچیده‌ تری می‌شوند و در دوره انتهایی بیشتر سرستون‌های دارای تزئینات ساده هستند. Kushks (pavilions) and Kakhs (palaces) are significant edifices in Iranian architecture, holding particular importance during the Qajar period. One of the key and distinctive elements of these structures is the Iwan (porch), which features numerous columns. Although the primary function of a column is load transfer, it also serves a decorative purpose and exhibits diverse forms. Through an examination of the column capitals in Qajar-era palaces and pavilions, their formal variations can be categorized. This research seeks to investigate the column capitals of Qajar-era palace and pavilion Iwan porches in order to answer the following questions: 1) From a geometric perspective, what architectural types of column capitals can be classified for Qajar-era Iwan porches? 2) What are the differences between the column capitals of pavilion Iwan porches and palace Iwan porches? 3) What decorations are used on the column capitals of palace and pavilion Iwan porches? 4) Considering that the Qajar period can be divided into early, middle, and late phases, what are the differences in column capitals across these mentioned periods? This research has been conducted with the aim of identifying and typologizing the column capitals of Qajar-era pavilion and palace Iwan porches, employing a descriptive-analytical method and field studies on 25 sample column capitals in various cities, with a focus on typology emphasizing geometry گونه‌شناسی, سرستون, ایوان, کاخ, کوشک, دوره قاجار Typology, Column capital, Iwan, Qajar period 0 0 http://mmi.aui.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-2630-1&slc_lang=fa&sid=1 Samira Altaha Bonab سمیرا آل طه بناب s.aletaha@tabriziau.ac.ir 100319475328460010312 100319475328460010312 Yes M.A. Faculty of Architecture and Urbanism, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran دانش آموخته کارشناسی ارشد مهندسی معماری اسلامی، گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز ، تبریز، ایران Azita Balali Oskoyi آزیتا بلالی اسکویی a.Oskoyii@tabriziau.ac.ir 100319475328460010313 100319475328460010313 No Department of Architecture and Urbanism, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, East Azerbaijan Province, Iran استاد گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، یران